Maqnetit

Maqnetit dəmir oksid tərkibli, kimyəvi formulu Fe₃O₄ olan mühüm filiz mineralıdır. O, güclü maqnit xüsusiyyətinə malik olması, qara rəngi və yüksək dəmir tərkibi ilə seçilir. Maqnetit maqmatik, metamorfik və çökmə mənşəli müxtəlif geoloji mühitlərdə rast gəlinir və dəmir istehsalında istifadə olunan əsas filiz minerallarından biridir.

Maqnetit nədir?
Maqnetit oksid mineralları qrupuna daxildir və tərkibində həm iki, həm də üç valentli dəmir ionları olur. Bu xüsusiyyət onun kimyəvi və maqnit davranışına təsir göstərir.
Mineral adətən qara rəngdə, metallik və ya yarımmetallik parlaqlığa malik olur. O, həm iri kristallar, həm də dənəli və massiv aqreqatlar şəklində formalaşa bilər.

Kimyəvi tərkibi
Maqnetitin kimyəvi formulu Fe₃O₄-dür. Bu birləşmə bəzən dəmir(II,III) oksid kimi də ifadə olunur.
Kristal quruluşunda dəmir ionları müxtəlif oksidləşmə vəziyyətlərində yerləşir. Bu quruluş maqnetitin ferrimaqnit xüsusiyyətlərinin əsas səbəblərindən biridir.

Maqnit xüsusiyyəti
Maqnetitin ən xarakterik xüsusiyyəti onun güclü maqnitliyidir. Təbii minerallar arasında maqnitə ən aydın reaksiya verən materiallardan biridir.
Bəzi maqnetit nümunələri özləri də daimi maqnit xüsusiyyəti göstərə bilər. Belə təbii maqnitləşmiş maqnetit nümunələri tarixən kompas və istiqamət müəyyənləşdirilməsi ilə əlaqələndirilib.

Rəngi və cızıq rəngi
Maqnetit adətən qara və ya çox tünd boz rəngdə olur. Onun cızıq rəngi də qara olur.
Bu xüsusiyyət hematit kimi digər dəmir oksidlərindən fərqləndirmədə kömək edir. Hematit çox vaxt qırmızı-qəhvəyi cızıq rəngi verir, maqnetit isə qara iz buraxır.

Kristal quruluşu
Maqnetit kubik kristal sistemində kristallaşır. Onun kristalları çox vaxt oktaedrik formada olur.
Bəzi nümunələrdə dodekaedrik və kombinə olunmuş kristal formalarına da rast gəlinir. Bununla yanaşı maqnetit çox vaxt iri kristallardan daha çox massiv və dənəli quruluşda müşahidə edilir.

Sərtliyi
Maqnetitin Mohs şkalası üzrə sərtliyi təxminən 5,5–6,5 arasında dəyişir. Bu göstərici onu orta-yüksək sərtliyə malik minerallar sırasına daxil edir.
O, kalsit və sfalerit kimi minerallardan daha sərt, kvarsdan isə bir qədər yumşaq ola bilər.

Sıxlığı
Maqnetitin nisbi sıxlığı təxminən 5,1–5,2 civarındadır. Bu, onu adi silikat minerallarından nəzərəçarpacaq dərəcədə ağır edir.
Yüksək sıxlıq dəmir tərkibinin çoxluğu ilə əlaqədardır.

Maqnetit necə yaranır?
Maqnetit müxtəlif geoloji proseslər nəticəsində formalaşa bilər. Maqmatik süxurlarda maqmanın kristallaşması zamanı yaranır, metamorfik süxurlarda isə yüksək temperatur və təzyiq şəraitində əmələ gələ bilər.
Hidrotermal sistemlərdə də maqnetit kristallaşa bilər. Bundan əlavə, bəzi çökmə və biogen proseslər nəticəsində çox xırda maqnetit hissəcikləri formalaşa bilər.

Maqmatik süxurlarda maqnetit
Maqnetit bazalt, qabbro və digər maqmatik süxurlarda geniş yayılmış əlavə minerallardan biridir. Maqmanın soyuması zamanı dəmir və oksigen uyğun şəraitdə maqnetit kristalları yarada bilər.
Bəzi maqmatik filiz yataqlarında maqnetitin miqdarı o qədər yüksək olur ki, süxur iqtisadi baxımdan dəmir filizi kimi istismar edilə bilər.

Metamorfik süxurlarda maqnetit
Metamorfizm zamanı dəmir tərkibli ilkin minerallar dəyişərək maqnetit yarada bilər. Bu proses xüsusilə dəmirli çökmə süxurlarının metamorfizmə uğradığı zonalarda mühüm rol oynayır.
Maqnetit skarn tipli yataqlarda da geniş rast gəlinən filiz minerallarından biridir.

Dəmir filizi kimi əhəmiyyəti
Maqnetit dəmir istehsalında istifadə olunan əsas filiz minerallarından biridir. Onun tərkibində dəmirin miqdarı yüksək olduğuna görə zənginləşdirilmiş maqnetit konsentratı metallurgiyada mühüm xammal hesab olunur.
Filiz hasil edildikdən sonra xırdalanır və maqnit separasiyası vasitəsilə maqnetit digər minerallardan ayrılır. Sonra konsentrat polad istehsalında istifadə edilə bilər.

Maqnit separasiyası
Maqnetitin güclü maqnit xüsusiyyəti onun filiz emalında ayrılmasını asanlaşdırır. Xırdalanmış filiz maqnit separatorlarından keçirildikdə maqnetit hissəcikləri maqnit sahəsinə cəlb olunur.
Bu üsul dəmir filizlərinin zənginləşdirilməsində geniş istifadə olunan texnologiyalardan biridir.

Maqnetit və hematit
Maqnetit və hematit hər ikisi mühüm dəmir oksidi minerallarıdır. Maqnetitin formulu Fe₃O₄, hematitin isə Fe₂O₃-dür.
Maqnetit güclü maqnit xüsusiyyətinə malikdir, hematit isə normal halda zəif maqnitlidir. Maqnetitin cızıq rəngi qara, hematitin isə qırmızı-qəhvəyi olur.

Maqnetit və ilmenit
İlmenit dəmir-titan oksidi mineralıdır və kimyəvi formulu FeTiO₃-dür. O da qara rəngdə ola bilər və bəzi maqmatik süxurlarda maqnetitlə birlikdə rast gəlinir.
Bu iki mineral tərkib və maqnit xüsusiyyətləri baxımından fərqlənir. İlmenit titan istehsalı üçün də mühüm filiz mineralıdır.

Lodestone
Təbii şəkildə daimi maqnitləşmiş maqnetit nümunələri ingilis dilində “lodestone” adlandırılır.
Belə daşlar qədim dövrlərdən insanlara məlum idi və onların dəmir parçalarını cəlb etməsi maqnitizm haqqında ilk müşahidələrdən biri hesab olunur. Sonralar bu xüsusiyyət istiqamət təyin etmək üçün ilkin kompasların inkişafında mühüm rol oynadı.

Bioloji maqnetit
Maqnetit yalnız süxurlarda deyil, bəzi canlı orqanizmlərdə də mikroskopik kristallar şəklində yarana bilər.
Maqnitotaktik bakteriyalar maqnetit və digər maqnit minerallarından ibarət xüsusi strukturlar yaradır. Bu strukturlar bakteriyaların Yerin maqnit sahəsinə uyğun istiqamətlənməsinə kömək edir.

Qara qumlarda maqnetit
Dəniz və çay sahillərində rast gəlinən bəzi qara qumlar yüksək miqdarda maqnetit və digər ağır minerallar ehtiva edir.
Maqnetit aşınmaya nisbətən davamlı olduğuna görə ilkin süxurlardan ayrıldıqdan sonra su və küləklə daşınaraq müəyyən ərazilərdə toplana bilər.

Sənayedə digər istifadə sahələri
Maqnetit dəmir filizi ilə yanaşı ağır beton, sıxlıq artırıcı materiallar, bəzi filtrasiya prosesləri və sənaye tətbiqlərində istifadə edilə bilər.
Onun maqnit xüsusiyyətləri həmçinin müxtəlif texniki və elmi tətbiqlərdə maraq doğurur.

Geologiyada əhəmiyyəti
Maqnetit süxurların maqnit xüsusiyyətlərinə ciddi təsir göstərir. Bu səbəbdən geofiziki tədqiqatlarda maqnit anomaliyalarının öyrənilməsi yeraltı geoloji strukturlar və filiz yataqları haqqında məlumat verə bilər.
Maqnetitin kristal quruluşu və kimyəvi tərkibi maqmanın temperaturu, oksidləşmə şəraiti və geoloji proseslərin xüsusiyyətlərinin araşdırılmasında da istifadə olunur.