Məhərrəmlik

Məhərrəmlik İslam təqviminin ilk ayı olan Məhərrəmlə bağlı dini anım və əzadarlıq ənənələrini ifadə edən anlayışdır. Azərbaycanda bu söz xüsusilə İmam Hüseyn ibn Əlinin və Kərbəla şəhidlərinin xatirəsinin yad edildiyi dövrlə əlaqələndirilir. Məhərrəm ayının ilk on günü, xüsusilə də Aşura günü Məhərrəmlik ənənəsində mühüm yer tutur.

Məhərrəmlik nədir?

Məhərrəmlik ayrıca bir dini bayramın adı deyil. Bu anlayış Məhərrəm ayında keçirilən anım mərasimlərini, dini məclisləri və Kərbəla hadisəsinin xatırlanması ilə bağlı formalaşmış ənənələri ümumiləşdirir.

Məhərrəmlik xüsusilə şiə müsəlmanlarının dini həyatında mühüm yer tutur. Bu dövrdə İmam Hüseynin şəhadəti, onun ailəsi və tərəfdarlarının Kərbəladakı taleyi xatırlanır, hadisənin dini və mənəvi məzmunu haqqında söhbətlər aparılır.

Məhərrəm ayı

Məhərrəm hicri-qəməri təqvimin birinci ayıdır və İslamda hörmət edilən dörd müqəddəs aydan biri hesab olunur. Hicri təqvim Ayın hərəkətinə əsaslandığı üçün Məhərrəm ayının miladi təqvimdə başlanma tarixi hər il dəyişir.

Məhərrəmlik anlayışının əsasını təşkil edən anım ənənələri isə daha çox Məhərrəm ayının 10-cu günü baş vermiş Kərbəla hadisəsi ilə bağlıdır.

Kərbəla hadisəsi

Məhərrəmliyin tarixi məzmununun mərkəzində 680-ci ildə Kərbəlada baş verən hadisələr dayanır. İslam peyğəmbəri Məhəmmədin nəvəsi İmam Hüseyn ibn Əli Əməvi xəlifəsi Yezid ibn Müaviyəyə beyət etməkdən imtina etmişdi.

İmam Hüseyn və onunla birlikdə olan kiçik dəstə Kərbəla yaxınlığında Əməvi hakimiyyətinin qüvvələri tərəfindən mühasirəyə alındı. Qarşıdurma Məhərrəm ayının 10-da İmam Hüseyn və onun tərəfdarlarının böyük hissəsinin öldürülməsi ilə nəticələndi.

Kərbəla hadisəsi sonrakı əsrlərdə xüsusilə şiə İslamında zülmə qarşı müqavimət, əqidəyə sədaqət, ədalət və fədakarlığın mühüm dini simvollarından birinə çevrildi.

Aşura və Məhərrəmlik

Aşura Məhərrəm ayının onuncu günüdür və Məhərrəmlik dövrünün əsas anım günü hesab edilir. Şiə ənənəsində həmin gün İmam Hüseyn və Kərbəla şəhidlərinin xatirəsinə xüsusi dini mərasimlər keçirilir.

Aşura ilə Məhərrəmlik buna görə bir-biri ilə sıx əlaqəli, lakin eyni olmayan anlayışlardır. Aşura konkret olaraq Məhərrəmin 10-cu gününün adıdır. Məhərrəmlik isə Məhərrəm ayı və Kərbəla hadisəsi ətrafında formalaşmış daha geniş dini anım ənənəsini ifadə edir.

Məhərrəmlik mərasimləri

Məhərrəmlik mərasimlərinin forması ölkədən ölkəyə və dini icmalar arasında dəyişə bilər. Məscidlərdə və digər dini məkanlarda Quran oxunması, dualar, moizələr və Kərbəla hadisəsinə həsr olunan məclislər təşkil edilir.

Mərsiyələrin söylənilməsi də Məhərrəmlik mədəniyyətinin tanınmış elementlərindəndir. Bu mətnlərdə İmam Hüseyn, Əhli-Beyt və Kərbəla şəhidlərinin taleyi xatırlanır.

Bəzi ölkələrdə Məhərrəmlik dini yürüşlər və geniş ictimai mərasimlərlə müşayiət olunur. Konkret adətlər isə yerli dini və mədəni ənənələrdən asılı olaraq fərqlənir.

Məhərrəmlikdə matəm ənənəsi

Şiə dini ənənəsində Məhərrəmlik hüzn və anım dövrü kimi qəbul edilir. Bu dövrün mahiyyəti yalnız faciə ilə bağlı kədərin ifadəsi deyil, Kərbəla hadisəsinin mənəvi dərslərinin xatırlanması ilə də əlaqələndirilir.

İmam Hüseynin mövqeyi dini məclislərdə haqq və ədalətə sədaqət, zülmə qarşı dayanmaq və mənəvi prinsiplərdən imtina etməmək nümunəsi kimi təqdim olunur.

Bu səbəbdən Məhərrəmlik əsrlər ərzində dini mərasimlərlə yanaşı, poeziya, mərsiyə və digər mədəni ifadə formalarında da öz əksini tapıb.

Azərbaycanda Məhərrəmlik

Məhərrəmlik Azərbaycanda uzun tarixə malik dini ənənələrdən biridir. Məhərrəm ayında məscidlərdə İmam Hüseyn və Kərbəla şəhidlərinin xatirəsinə dini məclislər keçirilir, Quran oxunur, dualar edilir və Kərbəla hadisəsinin mənəvi məzmunu haqqında moizələr söylənilir.

Aşura günü bu mərasimlərin ən mühüm mərhələsidir. Azərbaycanda son illərdə Kərbəla şəhidlərinin xatirəsinə könüllü qanvermə aksiyalarının təşkili də Məhərrəmliklə bağlı diqqətçəkən sosial ənənələrdən birinə çevrilib. Bu təşəbbüs ehtiyacı olan xəstələrə yardım göstərilməsini humanist əzadarlıq forması ilə birləşdirir.

Məhərrəmlik və Ərbəin

Kərbəla hadisəsinin anılması Aşura günü ilə yekunlaşmır. Şiə ənənəsində İmam Hüseynin şəhadətindən qırx gün sonrakı anım günü Ərbəin adlanır.

Ərbəin zamanı da İmam Hüseyn və Kərbəla şəhidlərinin xatirəsi yad edilir. İraqın Kərbəla şəhərinə təşkil olunan Ərbəin ziyarəti isə dünyanın ən böyük dini ziyarət toplantılarından biri kimi tanınır.

Beləliklə, Məhərrəmliklə başlayan Kərbəla anım ənənəsində Aşura və Ərbəin bir-biri ilə əlaqəli mühüm dini tarixlərdir.

Məhərrəmliyin mənəvi mənası

Məhərrəmlik dini yaddaşda Kərbəla faciəsinin nəsildən-nəslə ötürülməsinə xidmət edir. İmam Hüseynin həyatı və şəhadəti bu ənənədə ədalət, fədakarlıq, sədaqət və mənəvi prinsipiallıq anlayışları ilə əlaqələndirilir.

Məhz buna görə Məhərrəmlik yalnız tarixi hadisənin xatırlanması ilə məhdudlaşmır. Dini ənənədə Kərbəla hadisəsinin mənəvi mahiyyətinin dərk edilməsi, insanlara yardım, mərhəmət və ədalət kimi dəyərlərin yaşadılması da bu dövrün əsas məzmunlarından hesab olunur.