Məhkəmə

Məhkəmə qanunla müəyyən edilmiş qaydada ədalət mühakiməsini həyata keçirən dövlət hakimiyyəti orqanıdır. Məhkəmələr hüquqi mübahisələrə, cinayət işlərinə və səlahiyyətlərinə aid digər məsələlərə baxır, təqdim edilmiş fakt və sübutları qiymətləndirir və hüquqi nəticə doğuran qərarlar qəbul edir. Azərbaycanda məhkəmə hakimiyyəti Konstitusiya və müvafiq qanunvericilik əsasında fəaliyyət göstərir.

Məhkəmə nədir?

Məhkəmənin əsas funksiyası ədalət mühakiməsinin həyata keçirilməsidir. Burada şəxslər, təşkilatlar və digər tərəflər arasında yaranan hüquqi mübahisələrə, cinayət işlərinə, inzibati mübahisələrə və qanunla məhkəmələrin səlahiyyətinə verilmiş digər işlərə baxılır.

Məhkəmə iş üzrə təqdim olunan sübutları və tərəflərin mövqelərini araşdıraraq qanunvericiliyə uyğun qərar qəbul edir.

Məhkəmə hakimiyyəti

Azərbaycan Respublikasında dövlət hakimiyyəti hakimiyyətlərin bölünməsi prinsipi əsasında təşkil olunur. Məhkəmə hakimiyyətini Azərbaycan Respublikasının məhkəmələri həyata keçirir.

Hakimlər müstəqildirlər və yalnız Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına və qanunlarına tabedirlər. Məhkəmə fəaliyyətinə qanunsuz müdaxilə yolverilməzdir.

Məhkəmələrin müstəqilliyi ədalətli məhkəmə araşdırmasının əsas şərtlərindən biridir.

Azərbaycanda məhkəmə sistemi

Azərbaycanda ümumi və ixtisaslaşdırılmış məhkəmələrin fəaliyyəti əsasən üç instansiya üzrə təşkil edilir: birinci instansiya, apellyasiya və kassasiya instansiyası.

Birinci instansiya məhkəmələri işə ilkin olaraq baxır və qərar qəbul edir. Buraya rayon və şəhər məhkəmələri, ağır cinayətlər, inzibati, kommersiya və hərbi məhkəmələr kimi müxtəlif məhkəmələr daxildir.

Apellyasiya instansiyası qanunla müəyyən edilmiş hallarda birinci instansiya məhkəmələrinin aktlarından verilmiş apellyasiya şikayəti və protestlərə baxır.

Kassasiya instansiyasında isə Ali Məhkəmə qanunla müəyyən edilmiş prosessual qaydada müvafiq işlər üzrə ali məhkəmə orqanı kimi fəaliyyət göstərir.

Birinci instansiya məhkəməsi

Məhkəmə işi adətən səlahiyyətli birinci instansiya məhkəməsində başlayır. İşin hansı məhkəmədə baxılması onun kateqoriyasından və ərazi aidiyyətindən asılıdır.

Rayon və şəhər məhkəmələri qanunla səlahiyyətlərinə aid edilmiş mülki, cinayət, inzibati xətalara dair və digər işlərə baxırlar.

Bununla yanaşı, müəyyən kateqoriyalı işlər üçün ağır cinayətlər, inzibati, kommersiya və hərbi məhkəmələr fəaliyyət göstərir.

Apellyasiya məhkəməsi

Birinci instansiya məhkəməsinin aktından narazı qalan tərəf qanunvericilikdə nəzərdə tutulan əsaslar və müddətlər daxilində apellyasiya şikayəti verə bilər.

Apellyasiya məhkəmələri öz ərazi yurisdiksiyalarına aid birinci instansiya məhkəmələrinin aktlarından verilmiş apellyasiya şikayəti və protestlər üzrə işlərə baxırlar.

Azərbaycanda Bakı, Gəncə, Sumqayıt, Şəki və Şirvan apellyasiya məhkəmələri fəaliyyət göstərir. Naxçıvan Muxtar Respublikasında isə müvafiq funksiyanı Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ali Məhkəməsi həyata keçirir.

Ali Məhkəmə

Azərbaycan Respublikasının Ali Məhkəməsi ümumi və ixtisaslaşdırılmış məhkəmələrin icraatına aid işlər üzrə ali məhkəmə orqanıdır.

Ali Məhkəmə qanunla müəyyən edilmiş prosessual qaydada kassasiya instansiyası kimi ədalət mühakiməsini həyata keçirir və məhkəmə praktikasına aid məsələlər üzrə izahatlar verir.

Ali Məhkəmə Bakı şəhərində yerləşir və onun yurisdiksiyası Azərbaycan Respublikasının bütün ərazisini əhatə edir.

Məhkəmə prosesi

Məhkəmə prosesinin qaydaları baxılan işin növündən asılıdır. Cinayət, mülki, inzibati və kommersiya işləri üçün fərqli prosessual qanunvericilik tətbiq edilir.

Proses zamanı tərəflərin mövqeləri dinlənilə, sənədlər və digər sübutlar araşdırıla, şahid və ekspertlərin ifadələrinə baxıla bilər. Məhkəmə işin hallarını və qanunvericiliyi nəzərə alaraq müvafiq məhkəmə aktı qəbul edir.

Məhkəmə icraatında çəkişmə və tərəflərin bərabərliyi mühüm hüquqi prinsiplərdəndir.

Məhkəmə iclası və məhkəmə zalı

Məhkəmə iclası işə prosessual qaydalar əsasında baxıldığı mərhələdir. İclaslar məhkəmə zalında və qanunvericiliyin imkan verdiyi hallarda müasir texnologiyalardan istifadə edilməklə təşkil oluna bilər.

Prosesin növündən asılı olaraq məhkəmə iclasında hakim, məhkəmə iclasının katibi, tərəflər, vəkillər, prokuror, təqsirləndirilən şəxs, şahid, ekspert və tərcüməçi kimi müxtəlif iştirakçılar ola bilər.

Məhkəmə iclaslarının açıq keçirilməsi ümumi prinsiplərdən biridir. Qapalı iclas isə yalnız qanunvericilikdə nəzərdə tutulan hallarda keçirilə bilər.

Elektron məhkəmə

Azərbaycanda məhkəmə sisteminin rəqəmsallaşdırılması çərçivəsində “Elektron məhkəmə” informasiya sistemi tətbiq edilir.

Elektron xidmətlər məhkəmə ilə bağlı müəyyən prosedurların rəqəmsal mühitdə həyata keçirilməsinə, işlər haqqında məlumatların əldə edilməsinə və elektron sənəd dövriyyəsinin təşkilinə imkan yaradır.

Müasir məhkəmə komplekslərində audio-video qeyd, videokonfrans və digər texnoloji imkanlardan da istifadə edilir.

Məhkəmənin hüquqi dövlətdə rolu

Məhkəmələr şəxslərin hüquq və qanuni mənafelərinin müdafiəsi, hüquqi mübahisələrin həlli və qanunun tətbiqi baxımından əsas dövlət institutlarından biridir.

Müstəqil və qərəzsiz məhkəmə sistemi hüququn aliliyinin təmin olunması üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Məhkəmənin qəbul etdiyi qərarlar isə qanunvericiliyin müəyyən etdiyi qaydada icra edilməlidir.