Mehrab

Mehrab məsciddə qiblənin, yəni müsəlmanların namaz zamanı üz tutduqları Məkkədəki Kəbə istiqamətinin göstərildiyi memarlıq elementidir. Adətən məscidin qiblə divarında yerləşən mehrab divara işlənmiş tağlı taxça formasında qurulur. O, ibadət məkanında istiqaməti müəyyənləşdirən əsas elementlərdən biri olmaqla yanaşı, İslam memarlığının xarakterik bədii-kompozisiya hissəsidir. Mehrablar müxtəlif dövrlərdə daş, mərmər, kərpic, kaşı, keramika, ağac və suvaq üzərində zəngin ornamentlərlə işlənib.

Mehrabın məsciddə funksiyası
Mehrabın əsas funksiyası qiblə istiqamətini göstərməkdir. Məscidə daxil olan şəxs namazın hansı istiqamətdə qılınmalı olduğunu qiblə divarında yerləşən mehrab vasitəsilə müəyyən edə bilir. Camaat namazında imam mehrabın qarşısında və ya ona yaxın hissədə dayanaraq namaza rəhbərlik edir. Bu səbəbdən mehrab məscidin ibadət zalının planlaşdırılmasında mühüm istiqamətləndirici element hesab olunur.

Mehrabın memarlıq quruluşu
Ənənəvi mehrabların görünüşündə yarımdairəvi, çoxbucaqlı və ya düzbucaqlı taxça, onu əhatə edən tağ və dekorativ haşiyələr əsas yer tutur. Memarlıq üslubundan asılı olaraq mehrab sadə formada hazırlana və ya mürəkkəb həndəsi ornamentlər, nəbati naxışlar və xəttatlıq nümunələri ilə zəngin şəkildə bəzədilə bilər. Bəzi məscidlərdə mehrab monumental ölçülərə malik olduğu halda, kiçik ibadət məkanlarında daha sadə və yığcam quruluşda olur. Onun forması və dekorasiyası tikilinin inşa edildiyi dövrün memarlıq ənənələrini əks etdirə bilər.

Mehrab üzərində ornament və xəttatlıq
İslam memarlığında mehrab bədii tərtibat baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dekorasiyada həndəsi kompozisiyalar, stilizə edilmiş bitki motivləri, arabesk ornamentləri və ərəb xəttatlığından geniş istifadə edilir. Quran ayələri və dini məzmunlu yazılar mehrabın ətrafındakı çərçivələrdə və memarlıq səthlərində yerləşdirilə bilər. Daş oyma, kaşı, mozaika və suvaq üzərində relyef kimi müxtəlif texnikalar ayrı-ayrı regionların mehrablarında fərqli vizual xüsusiyyətlər yaradıb.

Mehrab və minbər arasındakı fərq
Mehrab və minbər məscid daxilində bir-birinə yaxın yerləşə bilsə də, fərqli funksiyalara malikdir. Mehrab qiblə istiqamətini göstərən memarlıq elementidir. Minbər isə imam və ya xətibin, xüsusilə cümə namazı zamanı xütbə söyləməsi üçün nəzərdə tutulan pilləli quruluşdur. Buna görə məscid interyerində tağlı və ya taxça formalı qiblə elementi mehrab, pillələri və çıxış yeri olan konstruksiya isə minbər kimi müəyyən edilir.

Tarixi məscidlərdə mehrabların əhəmiyyəti
Tarixi məscidlərdə mehrab yalnız dini funksiyasına görə deyil, memarlıq və dekorativ sənət nümunəsi kimi də əhəmiyyətlidir. Onların üzərindəki ornamentlər, kitabələr, materiallar və işləmə üsulları müəyyən dövrün sənətkarlıq ənənələri haqqında məlumat verə bilər. Xüsusilə orta əsr İslam memarlığında mehrabların tərtibatına böyük diqqət yetirilib. Bu səbəbdən qədim məscidlərin öyrənilməsi və bərpası zamanı mehrab tikilinin mühüm tarixi-memarlıq elementlərindən biri kimi araşdırılır.

Azərbaycan memarlığında mehrab
Azərbaycanın tarixi məscidlərində də mehrab qiblə divarının əsas elementi kimi istifadə olunub. Müxtəlif dövrlərə aid dini tikililərdə daş üzərində oyma, həndəsi və nəbati ornamentlər, kitabələr və digər dekorativ üsullarla işlənmiş mehrablara rast gəlinir. Mehrabın quruluşu məscidin ümumi memarlıq kompozisiyası, tikinti materialı və aid olduğu memarlıq məktəbinin xüsusiyyətləri ilə əlaqəli şəkildə dəyişir. Tarixi mehrablar Azərbaycan İslam memarlığının və daşoyma sənətinin öyrənilməsi baxımından da əhəmiyyət daşıyır.