Məhsəti Gəncəvi

Məhsəti Gəncəvi: Şərq İntibahının görkəmli şairəsi XII əsrdə intibah dövrü yaşayan Azərbaycan ədəbiyyatının və bütövlükdə Şərq intibahının ən parlaq nümayəndələrindən biri dahi şairə Məhsəti Gəncəvidir. O, yalnız Azərbaycan poeziyasının deyil, həm də bütün Yaxın və Orta Şərq ədəbiyyatı tarixində rübai janrının ən mahir ustalarından biri kimi ad qazanmışdır. Məhsəti Gəncəvi qadın azadlığı, sərbəst düşüncə və humanist ideyaların təbliği ilə öz dövrünü qabaqlayan mütəfəkkirlərdən biri olmuşdur. Həyatı və fəaliyyəti haqqında tarixi məlumatlar Məhsəti Gəncəvinin həyatı haqqında məlumatlar əsasən orta əsr təzkirələrinə, eləcə də onun öz şeirlərindəki avtobioqrafik ipuçlarına əsaslanır. Təqribən 1089-cu ildə Gəncə şəhərində anadan olmuşdur. Doğum adı Məhsəti olsa da, mənbələrdə onun adçəkən "Məhsəti Gəncəvi", "Məhsəti Xatun" kimi adlarla yanaşı, sarayda "Kəbirə" ləqəbi ilə də tanındığı qeyd olunur. Gəncədə saray mühitində böyüyən şairə mükəmməl təhsil almış, dövrün elmlərinə, xüsusilə də musiqi və poeziyaya dərindən yiyələnmişdir. O, çəng alətində gözəl çalmağı bacarır və musiqi duyumu ilə seçilirdi. Həyatının müəyyən dövründə Xorasan bölgəsinə, xüsusilə Nischapur və Mərv şəhərlərinə səfər etmiş, Səlcuq sultanı Səncərin sarayında yaşamış, daha sonra yenidən doğma Gəncəyə qayıtmışdır. Yaradıcılıq irsi və rübai ustalığı Məhsəti Gəncəvi yaradıcılığının əsasını lirik şeirlər, xüsusilə də dərin fəlsəfi məzmunlu rübailər təşkil edir. Onun şeirlərində insan ləyaqəti, sərbəstlik, sevgi, həyatın gözəllikləri və sosial ədalətsizliklərə qarşı kəskin tənqid başlıca yer tutur. Şairənin əsas xüsusiyyətlərindən biri sənətkarlığı ilə yanaşı, cəmiyyətdəki mövhumata və riyakarlığa qarşı açıq şəkildə çıxması idi. Onun rübailərində müxtəlif peşə sahibləri – zərgərlər, dərzilər, çörəkçilər və digər sadə insanlar obyektə çevrilmiş, onların əməyinə hörmət ifadə edilmişdir. Bu xüsusiyyət Məhsətinin xalq kütlələrinə nə qədər yaxın olduğundan xəbər verir. Şərq və Qərb ədəbiyyatına təsiri Məhsəti Gəncəvinin irsi əsrlər boyu qorunub saxlanılmış və sonrakı dövr şairlərinə güclü təsir göstərmişdir. Nizami Gəncəvi ilə demək olar ki, eyni dövrdə yaşaması Gəncənin o zamankı ədəbi mühitinin nə qədər zəngin olduğunu göstərir. Müasir dövrdə onun xatirəsi Azərbaycanda və dünyada yüksək səviyyədə yad edilir. Gəncə şəhərində onun məqbərəsi ucaldılmış, adına küçələr, mədəniyyət ocaqları verilmişdir. UNESCO səviyyəsində onun yubileyləri qeyd olunmuş, irsi isə bir çox dillərə tərcümə edilərək dünya oxucusuna çatdırılmışdır.