Meşə

Meşə ağacların üstünlük təşkil etdiyi, kolların, otların, göbələklərin, heyvanların və mikroorqanizmlərin qarşılıqlı əlaqədə yaşadığı ekosistemdir. Bu mühitə yalnız bitki örtüyü deyil, torpaq, su və yerli iqlim şəraiti də daxildir.

Meşəni sadəcə sıx ağaclıq kimi təsəvvür etmək onun təbiətdəki rolunu tam əks etdirmir. Ağacların çətirləri, meşəaltı bitkilər, tökülmüş yarpaqlar və torpaqdakı canlılar birlikdə mürəkkəb yaşayış mühiti yaradır.

Meşələrin yaranması və inkişafı

Yer üzündə ilk meşələr təxminən 380 milyon il əvvəl, Devon dövründə formalaşmağa başlayıb. Həmin dövrün ağacabənzər bitkiləri müasir meşə ağaclarından fərqlənirdi. Dərinləşən kök sistemləri və artan bitki örtüyü torpaqların inkişafına, süxurların aşınmasına və karbon dövranına təsir göstərirdi.

Sonrakı geoloji dövrlərdə iqlimin dəyişməsi ilə meşələrin tərkibi və yayıldığı ərazilər də dəyişib. Müasir meşələr müxtəlif bitki qruplarının uzun təkamül tarixinin və yerli təbii şəraitin nəticəsidir.

Ayrı-ayrı ərazilərdə meşənin inkişafı da mərhələli prosesdir. Açıq sahədə əvvəlcə ot və kol bitkiləri, daha sonra şəraitə uyğun ağaclar yayıla bilər. Lakin hər ərazidə bu proses eyni ardıcıllıqla getmir.

Meşənin quruluşu

Meşədə bitkilər çox vaxt bir neçə yarus əmələ gətirir. Yuxarı hissədə hündür ağacların çətirləri, onların altında daha alçaq ağaclar və kollar, torpağa yaxın səviyyədə isə otlar, mamırlar və cavan pöhrələr yerləşir.

Ağac çətirlərinin sıxlığı aşağı qatlara çatan işığın miqdarını müəyyənləşdirir. Buna görə kölgəli meşələrdə yetişən bitkilərlə açıqlıqlardakı bitkilərin tərkibi fərqlənə bilər.

Torpağın üzərindəki xəzəl, budaqlar və çürüyən oduncaq da meşənin vacib hissəsidir. Bu üzvi material göbələklər və digər canlılar tərəfindən parçalanaraq qida maddələrinin dövrana qayıtmasını təmin edir.

Əsas meşə tipləri

Meşələrin xüsusiyyətləri temperaturdan, yağıntıdan, hündürlükdən və torpaq şəraitindən asılıdır. Tropik yağış meşələri isti və rütubətli iqlimi, mürəkkəb quruluşu və yüksək növ müxtəlifliyi ilə seçilir.

Mülayim qurşaqda enliyarpaqlı, qarışıq və iynəyarpaqlı meşələr yayılıb. Daha soyuq şimal ərazilərində geniş sahələr tutan tayqada isə əsasən soyuğa uyğunlaşmış iynəyarpaqlı ağaclar üstünlük təşkil edir.

Dağ meşələrinin tərkibi yüksəklik boyunca dəyişir. Çay vadilərində formalaşan tuqay meşələri isə çayların su rejimi və yeraltı sularla sıx bağlıdır.

Azərbaycan meşələrinin coğrafiyası

Azərbaycanın meşələri əsasən dağlıq ərazilərdə cəmlənib. Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin məlumatına görə, ölkənin ümumi meşə ərazilərinin 49 faizi Böyük Qafqazın, 34 faizi Kiçik Qafqazın, 15 faizi Talış dağlarının, 2 faizi isə aran zonasının payına düşür.

Ölkənin meşə örtüyündə enliyarpaqlı ağaclar mühüm yer tutur. Fıstıq, palıd və vələs geniş yayılmış ağac cinslərindəndir. Müxtəlif bölgələrdə şabalıd, ağcaqayın, cökə, göyrüş və digər ağaclara da rast gəlinir.

Dağ meşələri yamacların qorunması və su axınının tənzimlənməsi baxımından xüsusilə əhəmiyyətlidir. Aran ərazilərindəki tuqay meşələri isə çayboyu təbii yaşayış mühitlərinin qorunmasına xidmət edir.

Hirkan meşələrinin təbii tarixi

Azərbaycanın cənubundakı Hirkan meşələri qədim meşə florasının qalıqlarını qoruyan ərazilərdəndir. Talış dağlarının və Xəzər dənizinin təsiri ilə formalaşan rütubətli mühit burada bir sıra relikt bitkilərin yaşamasına şərait yaradıb.

“Relikt” anlayışı keçmiş geoloji dövrlərdə daha geniş yayılmış, sonradan isə məhdud ərazilərdə qalmış növlərə aid edilir. Hirkan meşələrində dəmirağac və şabalıdyarpaq palıd kimi səciyyəvi ağaclar yetişir.

Bu meşələrin qədimliyi oradakı hər bir ağacın minillik olması demək deyil. Söhbət meşə ekosisteminin və onun bitki qruplarının uzun təbii tarixindən gedir.

Meşələrin suya, torpağa və iqlimə təsiri

Ağaclar fotosintez zamanı atmosferdən karbon qazını mənimsəyir və karbonu oduncaqda, köklərdə və digər toxumalarda toplayır. Meşə torpaqları da mühüm karbon ehtiyatı saxlayır.

Köklər torpağın möhkəmlənməsinə, xəzəl örtüyü isə yağış damcılarının səthə təsirinin zəifləməsinə kömək edir. Bu xüsusiyyətlər torpaq eroziyasının azalmasında rol oynayır.

Meşə örtüyü yağıntının torpağa hopmasına və səth axınının tənzimlənməsinə təsir göstərir. Ağacların kölgəsi və yarpaqlardan suyun buxarlanması yerli temperaturu və rütubəti dəyişərək ətraf ərazilərdən fərqli mikroiqlim yaradır.

Canlılar üçün yaşayış mühiti

Meşələr quşlar, məməlilər, sürünənlər, həşəratlar və çoxsaylı digər canlılar üçün qida və sığınacaq mənbəyidir. Ağac koğuşları, qabıq çatları, meşəaltı kollar və torpaq qatı müxtəlif növlərin yaşaması üçün şərait yaradır.

Qurumuş ağaclar da ekoloji baxımdan dəyərlidir. Onlar bəzi quşların yuvalaması, həşəratların inkişafı və göbələklərin yayılması üçün vacibdir. Buna görə təbii meşədə bütün quru oduncağın çıxarılması biomüxtəlifliyə mənfi təsir göstərə bilər.

Meşələrin qorunması və bərpası

Yanğınlar, qanunsuz qırıntılar, ərazilərin parçalanması və həddindən artıq otarılma meşələrə zərər verən amillərdəndir. Quraqlıq və temperatur dəyişiklikləri də ağacların sağlamlığına və təbii bərpaya təsir edə bilər.

Meşə bərpası yalnız ağac əkməkdən ibarət deyil. Yerli növlərin seçilməsi, torpaq və su şəraitinin nəzərə alınması, cavan ağacların qorunması və təbii bərpaya imkan yaradılması vacibdir.

Yeni salınmış ağaclıq yetkin təbii meşəni dərhal əvəz etmir. Müxtəlif yaşlı ağacların, zəngin torpaq mühitinin və canlılar arasındakı əlaqələrin formalaşması uzun zaman tələb edir.