Minarə

Minarə məscid memarlığının xarakterik elementlərindən biri olan hündür qüllə tipli tikilidir. Tarixən minarələr azanın uzaq məsafədən eşidilməsi üçün istifadə olunub, eyni zamanda məscidin şəhər və ya kənd mənzərəsində seçilməsinə xidmət edib. Müxtəlif ölkələrdə və memarlıq məktəblərində minarələrin forması, hündürlüyü, tikinti materialı və bəzək üslubu fərqlənir.

Minarə nədir?

“Minarə” sözü ərəb mənşəli “manāra” anlayışı ilə əlaqəlidir və işıq yeri, mayak və ya qüllə mənaları ilə bağlıdır. İslam memarlığında isə bu termin əsasən məscidlərlə əlaqəli qülləni ifadə edir.

Minarə məscidin ayrıca dayanan hissəsi ola və ya əsas binanın konstruksiyasına birləşdirilə bilər. Məscidin ölçüsündən və memarlıq həllindən asılı olaraq bir və ya bir neçə minarə tikilə bilər.

Minarənin əsas funksiyası

Minarənin ənənəvi funksiyası azanla bağlıdır. Tarixən müəzzin minarənin yuxarı hissəsinə qalxaraq müsəlmanları namaza çağırırdı. Minarənin hündür olması səsin ətraf əraziyə daha geniş yayılmasına imkan verirdi.

Müasir məscidlərdə səsucaldıcı sistemlərdən istifadə edilməsi bu funksiyanın texniki tərəfini dəyişib. Buna baxmayaraq, minarə məscid memarlığının tanınan simvollarından biri olaraq qalır.

Minarənin quruluşu

Minarələrin konstruksiyası memarlıq ənənəsinə görə dəyişir. Ümumi quruluşda bünövrə və ya əsas, gövdə, balkon və yuxarı tamamlayıcı hissə fərqləndirilə bilər.

Balkon tipli çıxıntı bir çox memarlıq ənənəsində şərəfə adlandırılır. Tarixən müəzzin azanı məhz bu hissədən səsləndirirdi.

Minarənin daxilində yuxarı qalxmaq üçün pilləkən yerləşə bilər. Qədim minarələrdə daş və kərpic əsas tikinti materialları olduğu halda, müasir konstruksiyalarda dəmir-beton və digər materiallardan da istifadə edilir.

Minarələrin formaları

İslam dünyasının müxtəlif bölgələrində fərqli minarə tipləri formalaşıb. Dairəvi, silindrik, çoxbucaqlı, kvadrat əsaslı və spiral formalı minarələrə rast gəlinir.

Osmanlı memarlığında hündür və incə silindrik minarələr geniş yayılıb. Şimali Afrikanın bəzi memarlıq ənənələrində isə kvadrat planlı, daha massiv qüllələr xarakterikdir.

İran, Azərbaycan və Mərkəzi Asiyanın tarixi memarlığında kərpicdən tikilmiş, həndəsi və ornamental bəzəklərlə işlənmiş minarələrin müxtəlif nümunələri mövcuddur.

Minarə və məscid

Minarə məscidin əsas ibadət zalından fərqli funksiyaya malik memarlıq elementidir. Məsciddə namaz üçün əsas məkan ibadət zalıdır. Mehrab qiblənin istiqamətini göstərir, minbər isə xütbənin söylənildiyi yerdir.

Minarə isə əsasən azan və məscidin xarici memarlıq kompozisiyası ilə əlaqəlidir.

Hər məscidin mütləq minarəsinin olması tələb edilmir. Tarixdə və müasir dövrdə minarəsiz məscidlər də mövcuddur. Buna görə minarə məscid memarlığında geniş yayılsa da, məscidin dini funksiyasının məcburi konstruktiv şərti deyil.

Minarələrin tarixi

İslamın ilk dövründə məscidlərin hamısında bugünkü mənada minarə mövcud deyildi. İlk məscidlərin memarlıq quruluşu sonrakı əsrlərdə formalaşan monumental məscid komplekslərindən daha sadə idi.

İslam coğrafiyasının genişlənməsi ilə məscid memarlığı da inkişaf etdi və minarələr tədricən onun mühüm elementlərindən birinə çevrildi.

Zaman keçdikcə minarə yalnız funksional qüllə deyil, həm də memarların müxtəlif konstruktiv və dekorativ həllər tətbiq etdiyi memarlıq elementinə çevrildi.

Azərbaycanda minarələr

Azərbaycanın tarixi məscid memarlığında minarələrin müxtəlif nümunələrinə rast gəlinir. Bakı, Şamaxı, Şəki, Qax, Gəncə, Naxçıvan, Qarabağ və digər bölgələrdə qorunan məscidlər ölkədə formalaşmış fərqli memarlıq ənənələrini əks etdirir.

Tarixi minarələrin tikintisində daş və bişmiş kərpic geniş istifadə olunub. Memarlıq həllindən asılı olaraq minarələr sadə görünüşlü və ya kitabə, həndəsi ornament və digər dekorativ elementlərlə zəngin ola bilər.

Bəzi qədim Azərbaycan məscidlərində minarə əsas tikilinin ümumi kompozisiyasına daxil edilib, digərlərində isə daha sərbəst qüllə təsiri yaradır.

Minarə və azan

Azan müsəlmanları gündəlik namaz vaxtının daxil olması barədə xəbərdar edən dini çağırışdır. Bu ənənə minarənin ən tanınmış funksiyasının formalaşmasına səbəb olub.

Azanı səsləndirən şəxs müəzzin adlanır. Tarixən müəzzin minarənin şərəfəsinə qalxaraq azanı səsləndirirdi.

Müasir texnologiyaların yayılması ilə azanın səsləndirilməsində mikrofon və səsucaldıcılardan istifadə olunur. Bununla belə, minarə ilə azan arasındakı tarixi və mədəni əlaqə qorunub saxlanılır.

Minarənin memarlıq və mədəni əhəmiyyəti

Minarə şəhər və kəndlərin memarlıq siluetində məscidin uzaqdan tanınmasına imkan verən elementlərdən biridir. Xüsusilə tarixi yaşayış məntəqələrində minarələr məkanın vizual görünüşünün mühüm hissəsinə çevrilə bilər.

Qədim minarələr həm dini, həm də memarlıq irsi kimi öyrənilir və qorunur. Onların tikinti texnikası, materialları, kitabələri və ornamentləri tikildikləri dövrün memarlığı haqqında məlumat verə bilər.

Bu baxımdan minarə yalnız məscidin qülləsi deyil, İslam memarlığının əsrlər ərzində inkişaf etmiş mühüm memarlıq formalarından biridir.