Mineral daş

Mineral daş təbiətdə yaranan minerallardan və ya mineral tərkibli süxurlardan ibarət daş materialı ifadə edən ümumi anlayışdır. Gündəlik dildə “mineral daş” ifadəsi bəzən qiymətli və yarımqiymətli daşlar, dekorativ daşlar və ya müəyyən mineral tərkibinə malik təbii daşlar üçün istifadə olunur. Elmi baxımdan isə mineral və süxur fərqli anlayışlardır: mineral müəyyən kimyəvi tərkibə və kristal quruluşa malik təbii maddədir, daş və ya süxur isə bir və ya bir neçə mineralın birləşməsindən yarana bilər.

Mineral nədir?

Mineral təbii geoloji proseslər nəticəsində əmələ gələn, müəyyən kimyəvi tərkibə və daxili kristal quruluşa malik maddədir. Kvars, kalsit, feldşpat, gips, hematit və halit geniş yayılmış minerallara nümunədir.

Mineralların rəngi, sərtliyi, parlaqlığı, şəffaflığı, sıxlığı və kristal forması bir-birindən fərqlənir. Bu xüsusiyyətlər onların müəyyənləşdirilməsində istifadə olunur.

Mineral daş və süxur arasındakı fərq

Mineral daş anlayışı gündəlik istifadədə geniş olsa da, geologiyada daha dəqiq terminlərdən istifadə edilir. Məsələn, kvars bir mineraldır, qranit isə əsasən kvars, feldşpat və digər minerallardan ibarət süxurdur.

Mərmər də tək bir mineral deyil. O, əsasən kalsit və ya dolomit minerallarından təşkil olunan metamorfik süxurdur. Buna görə hər təbii daşın bir mineral olduğunu demək düzgün deyil.

Mineral daşların yaranması

Minerallar müxtəlif geoloji şəraitdə formalaşa bilər. Bəzi minerallar maqmanın soyuması zamanı kristallaşır. Digərləri su məhlullarından çökmə, yüksək temperatur və təzyiq altında dəyişmə və ya hidrotermal proseslər nəticəsində yaranır.

Mineral tərkibli daşların xüsusiyyətləri onların hansı geoloji şəraitdə əmələ gəlməsindən asılıdır. Temperatur, təzyiq, kimyəvi mühit və yaranma müddəti mineral kristallarının ölçüsünə və quruluşuna təsir göstərə bilər.

Mineral daşların əsas xüsusiyyətləri

Mineralların tanınmasında sərtlik mühüm göstəricilərdən biridir. Mineralogiyada sərtliyi müqayisə etmək üçün Mohs şkalasından istifadə olunur. Bu şkalada talk ən yumşaq, almaz isə ən sərt mineral hesab edilir.

Rəng də mineralın xarici xüsusiyyətlərindən biridir, lakin həmişə etibarlı identifikasiya üsulu deyil. Eyni mineral tərkibindəki qarışıqlardan asılı olaraq müxtəlif rənglərdə görünə bilər.

Parlaqlıq, şəffaflıq, kristal forması, sıxlıq və parçalanma xüsusiyyəti də mineralın müəyyənləşdirilməsində istifadə olunan əsas göstəricilər sırasındadır.

Qiymətli və yarımqiymətli daşlar

Bəzi minerallar gözəlliyi, davamlılığı və nadirliyi səbəbindən zərgərlik sənayesində istifadə olunur. Almaz, yaqut, sapfir və zümrüd ən tanınmış qiymətli daşlardandır.

Yaqut və sapfir eyni mineralın — korundun müxtəlif növləridir. Zümrüd isə beril mineralının yaşıl rəngli növüdür. Almaz karbonun kristal formasından ibarətdir.

Ametist, topaz, qranat, turmalin və akvamarin kimi minerallar da zərgərlik və dekorativ məqsədlərlə geniş istifadə olunur.

Dekorativ mineral daşlar

Bəzi təbii daşlar əsasən bəzək və interyer məqsədləri üçün seçilir. Oniks, agat, malaxit və müxtəlif kvars növləri dekorativ əşyaların, aksesuarların və interyer elementlərinin hazırlanmasında istifadə edilə bilər.

Daşın rəngi, naxışı, səthinin cilalanma qabiliyyəti və mexaniki davamlılığı onun dekorativ istifadəsinə təsir göstərir.

Tikinti və sənayedə istifadəsi

Minerallar yalnız zərgərlik sahəsində deyil, tikinti və sənayedə də mühüm xammaldır. Kalsit və əhəngdaşı sement və tikinti materiallarının istehsalında istifadə olunur.

Kvars şüşə və müxtəlif sənaye məhsullarının hazırlanmasında mühüm rol oynayır. Feldşpat keramika və şüşə sənayesində geniş tətbiq edilir. Gips isə tikinti materiallarının istehsalında istifadə olunur.

Mineral kolleksiyaları

Mineralların müxtəlif kristal formaları və rəngləri onları kolleksiyaçılar üçün maraqlı edir. Mineral kolleksiyalarında nümunələr adətən mineralın adı, tapıldığı yer və əsas xüsusiyyətləri ilə birlikdə saxlanılır.

Elmi kolleksiyalar isə geoloji tədqiqatlar, təhsil və mineralogiyanın öyrənilməsi üçün istifadə olunur.

Mineral daşların təbii rəngi

Mineralın rəngi onun kimyəvi tərkibindən və kristal strukturundakı müxtəlif elementlərdən asılı ola bilər. Məsələn, saf kvars rəngsiz ola bilər, lakin müxtəlif qarışıqlar nəticəsində ametist, sitrin və digər rəngli növlər əmələ gəlir.

Bu səbəbdən mineral daşlarda təbii rəng müxtəlifliyi genişdir və eyni mineral fərqli rəng və çalarlarda rast gəlinə bilər.

Mineralların geologiyada əhəmiyyəti

Minerallar Yer qabığının əsas komponentlərindəndir. Onların öyrənilməsi süxurların yaranmasını, geoloji prosesləri və faydalı qazıntı yataqlarının formalaşmasını anlamağa imkan verir.

Mineralogiya mineralların tərkibini, kristal quruluşunu, fiziki xüsusiyyətlərini və yaranma şəraitini araşdıran geologiya sahəsidir.