Mirzə Şəfi Vazeh

Mirzə Şəfi Vazeh XIX əsr Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli şairi, maarifçisi, müəllimi və xəttatıdır. Azərbaycan və fars dillərində yazan sənətkar klassik Şərq poeziyası ənənələrindən bəhrələnsə də, yaradıcılığında dünyəvi sevgi, insan azadlığı, həyat eşqi və gözəllik kimi mövzulara xüsusi yer verib. Onun adı Azərbaycan ədəbiyyatı ilə yanaşı, XIX əsrdə Şərq poeziyasının Avropada tanıdılması tarixi ilə də sıx bağlıdır.

Mirzə Şəfi Vazehin yaradıcılıq taleyinin ən maraqlı cəhətlərindən biri şeirlərinin Almaniyada böyük şöhrət qazanmasıdır. Alman yazıçısı və şərqşünası Fridrix fon Bodenştedtin təqdim etdiyi tərcümələr sayəsində “Mirzə Şəfi nəğmələri” Avropada geniş yayılıb. Sonradan bu əsərlərin müəllifliyi ətrafında mübahisələr meydana çıxsa da, Vazeh Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində özünəməxsus poetik dünyası, maarifçilik fəaliyyəti və “Divani-Hikmət” ədəbi məclisi ilə mühüm yer tutur.

Mirzə Şəfi Vazeh kimdir?

Mirzə Şəfi Vazeh 1794-cü ildə Gəncədə anadan olub. Mənbələrdə onun doğum tarixi ilə bağlı müəyyən fərqlər mövcud olsa da, Azərbaycan mənbələrində əsasən 1794-cü il göstərilir. Əsl adı Şəfi olan şair yaradıcılığında “Vazeh” təxəllüsündən istifadə edib.

“Vazeh” sözü aydın, açıq və anlaşıqlı mənalarını ifadə edir. Bu təxəllüs sonradan şairin adı ilə ayrılmaz şəkildə bağlı olub və o, Azərbaycan ədəbiyyatında Mirzə Şəfi Vazeh kimi tanınıb.

Gəncədə böyüyən Mirzə Şəfi ərəb və fars dillərini öyrənib, Şərq klassiklərinin əsərləri ilə yaxından tanış olub. Onun ədəbi dünyagörüşünün formalaşmasında klassik Şərq poeziyasının mühüm təsiri olub.

Təhsili və Gəncə dövrü

Mirzə Şəfi Vazehin gənclik illəri Gəncənin zəngin mədəni və ədəbi mühiti ilə bağlıdır. O, ənənəvi təhsil alıb, ərəb və fars dillərini öyrənib. Fars dilini bilməsi ona Hafiz kimi Şərq poeziyasının görkəmli nümayəndələrinin yaradıcılığı ilə yaxından tanış olmaq imkanı verib.

Bir müddət xəttatlıqla məşğul olan Vazeh gözəl yazı sənətində də tanınıb. XIX əsrdə xəttatlıq yalnız texniki bacarıq deyil, həm də kitab və yazı mədəniyyətinin mühüm sahələrindən biri idi.

Mirzə Şəfinin Gəncədəki fəaliyyəti müəllimlik və ədəbi yaradıcılıqla da əlaqəli olub. Onun tələbələri arasında sonradan Azərbaycan dramaturgiyası və ictimai fikir tarixinin ən mühüm simalarından birinə çevrilmiş Mirzə Fətəli Axundzadə də var idi.

Mirzə Fətəli Axundzadə ilə əlaqəsi

Mirzə Şəfi Vazehin Azərbaycan mədəniyyət tarixindəki rolundan danışarkən Mirzə Fətəli Axundzadə ilə münasibətlərini ayrıca qeyd etmək lazımdır.

Gənc yaşlarında dini təhsil alan Axundzadə Mirzə Şəfidən hüsnxət dərsləri alıb. Vazehin dünyagörüşü və söhbətləri gənc Axundzadənin gələcək həyat yolunun müəyyənləşməsinə təsir göstərib.

Azərbaycan ədəbiyyat tarixində bu müəllim-şagird münasibəti xüsusi maraq doğurur. Sonralar Axundzadə dramaturq, yazıçı və mütəfəkkir kimi Azərbaycan maarifçiliyinin aparıcı simalarından birinə çevrilib.

Mirzə Şəfinin müəllimlik fəaliyyəti bu baxımdan yalnız dil və xəttatlıq öyrətməklə məhdudlaşmırdı. O, ətrafında olan gənclərin düşüncə və ədəbi zövqünün formalaşmasına da təsir göstərirdi.

“Divani-Hikmət” ədəbi məclisi

Mirzə Şəfi Vazehin adı “Divani-Hikmət” ədəbi-fəlsəfi məclisi ilə sıx bağlıdır. Məclisin əsası Gəncədə qoyulmuş, sonradan onun fəaliyyəti Tiflisdə davam etdirilmişdir.

“Divani-Hikmət” sadəcə şeir oxunan toplantı deyildi. Burada ədəbiyyat, fəlsəfə, mədəniyyət və dövrün müxtəlif ictimai məsələləri ətrafında fikir mübadiləsi aparılırdı. Azərbaycan ziyalıları ilə yanaşı, müxtəlif xalqların nümayəndələrinin bu mühitdə iştirak etməsi məclisin mədəni əlaqələr baxımından əhəmiyyətini artırırdı.

Vazeh 1844-cü ildə Tiflisdə “Divani-Hikmət”in fəaliyyətini davam etdirərək şəhərin çoxmillətli ziyalı mühitində özünəməxsus ədəbi çevrə formalaşdırmışdı.

Məclislə əlaqəsi olan tanınmış şəxslər sırasında Abbasqulu ağa Bakıxanov, Mirzə Fətəli Axundzadə və alman şərqşünası Fridrix fon Bodenştedtin adları çəkilir.

Tiflisdə müəllimlik fəaliyyəti

1840-cı ildə Mirzə Şəfi Vazeh Tiflisə köçüb. XIX əsrdə Tiflis Qafqazın mühüm inzibati və mədəniyyət mərkəzlərindən biri idi. Burada azərbaycanlı, gürcü, rus, erməni və digər xalqlara mənsub ziyalılar arasında fəal mədəni əlaqələr mövcud idi.

Vazeh Tiflisdə Azərbaycan və fars dillərini tədris edib. Müəllimlik fəaliyyəti onun həyatının mühüm hissəsini təşkil edirdi.

1840-cı illərin ikinci yarısında o, yenidən Gəncəyə qayıdaraq burada müəllim işləyib. 1850-ci ildə isə Tiflisə qayıdıb və həyatının sonuna qədər müəllimlik fəaliyyətini davam etdirib.

Dil müəllimi kimi fəaliyyəti Mirzə Şəfinin maarifçilik irsinin əsas istiqamətlərindən biridir. O, tədris üçün materialların hazırlanmasında da iştirak edib.

“Kitabi-türki” və maarifçilik fəaliyyəti

Mirzə Şəfi Vazeh yalnız şair deyil, Azərbaycan dilinin tədrisi ilə məşğul olan maarifçi müəllim kimi də tanınır.

O, rus pedaqoqu İvan Qriqoryevlə birlikdə Azərbaycan dilinin öyrənilməsi üçün tədris materialının hazırlanmasında iştirak edib. Mənbələrdə bu əsər “Kitabi-türki” və “Tatar dilinin Azərbaycan ləhcəsinin müntəxəbatı” kimi təqdim edilir.

Kitabın tərkibində müxtəlif ədəbi və tarixi nümunələr, şeirlər və lüğət materialları yer alırdı.

Bu fəaliyyət XIX əsrdə Azərbaycan dilinin sistemli şəkildə tədris olunması baxımından diqqətəlayiqdir. Mirzə Şəfi üçün müəllimlik ayrıca peşə olmaqla yanaşı, onun maarifçilik dünyagörüşünün də mühüm hissəsi idi.

Fridrix fon Bodenştedt və Mirzə Şəfi Vazeh

Mirzə Şəfi Vazehin Avropada tanınması alman yazıçısı və şərqşünası Fridrix fon Bodenştedt ilə münasibətləri ilə birbaşa bağlıdır.

Bodenştedt 1840-cı illərdə Tiflisdə olarkən Vazehdən Azərbaycan və fars dillərini öyrənib. Müəllim və tələbə arasındakı münasibət tədricən ədəbi əməkdaşlığa və dostluğa çevrilib.

Bodenştedt Almaniyaya qayıtdıqdan sonra Qafqazda keçirdiyi illər haqqında “Şərqdə min bir gün” əsərini nəşr etdirib. Burada Mirzə Şəfi haqqında məlumatlarla yanaşı, onun şeirlərinin alman dilinə tərcümələri də təqdim olunub.

1851-ci ildə isə Bodenştedtin təqdimatında “Die Lieder des Mirza Schaffy” – “Mirzə Şəfi nəğmələri” adlı kitab nəşr olunub.

Kitab Avropada böyük maraqla qarşılanıb, dəfələrlə nəşr edilib və başqa dillərə tərcümə olunub. Bunun nəticəsində Mirzə Şəfi adı XIX əsr Avropa oxucusuna tanış olan Şərq şairlərindən birinin adına çevrilib.

“Mirzə Şəfi nəğmələri” ətrafında müəlliflik mübahisəsi

Mirzə Şəfi Vazeh və Bodenştedt münasibətlərinin ən mürəkkəb tərəfi “Mirzə Şəfi nəğmələri”nin müəllifliyi ətrafında yaranmış mübahisədir.

Bodenştedt ilkin nəşrlərində əsərləri Mirzə Şəfinin şeirlərinin tərcümələri kimi təqdim etmişdi. Kitab böyük kommersiya və ədəbi uğur qazandıqdan sonra isə o, sonrakı dövrdə şeirlərin əslində özünə məxsus olduğunu iddia etməyə başladı.

Bu iddia uzun müddət ədəbiyyatşünaslıqda mübahisə mövzusu oldu.

Azərbaycan tədqiqatçıları Mirzə Şəfinin poetik irsinin araşdırılması və onun müəllifliyinin müəyyənləşdirilməsi istiqamətində tədqiqatlar aparıblar. XX əsrdə şairin Azərbaycan və fars dillərində yazdığı əsərlərin nümunələrinin üzə çıxarılması Vazehin ədəbi irsinin öyrənilməsində mühüm rol oynayıb.

Buna görə “Mirzə Şəfi nəğmələri” məsələsi təkcə bir kitabın müəllifliyi deyil, həm də XIX əsrdə Şərq ədəbiyyatının Avropada təqdim olunması tarixinin maraqlı və mübahisəli səhifələrindən biri hesab edilir.

Mirzə Şəfi Vazehin yaradıcılığı

Vazeh Azərbaycan və fars dillərində şeirlər yazıb. Onun poetik irsində qəzəl, rübai, müxəmməs və digər klassik şeir formalarına rast gəlinir.

Şairin yaradıcılığında sevgi, gözəllik, həyat eşqi və insanın dünyəvi hissləri mühüm yer tutur. Onun bəzi əsərlərində dövrün ictimai qüsurlarına, fanatizmə və insan azadlığını məhdudlaşdıran düşüncələrə tənqidi münasibət də özünü göstərir.

Vazeh klassik Şərq poeziyasının poetik vasitələrindən istifadə etsə də, onun yaradıcılığında həyatı və insan duyğularını daha sərbəst şəkildə ifadə etmək meyli nəzərə çarpır.

Bu xüsusiyyətlər Mirzə Şəfi yaradıcılığını XIX əsr Azərbaycan ədəbiyyatında klassik poeziyadan yeni maarifçi ədəbi düşüncəyə keçid dövrünün maraqlı nümunələrindən birinə çevirir.

Mirzə Şəfi Vazehin vəfatı

Mirzə Şəfi Vazeh 1852-ci ilin noyabrında Tiflisdə vəfat edib. Mənbələrdə ölüm tarixinin göstərilməsində təqvim fərqlərindən irəli gələn müxtəlif tarixlərə rast gəlmək mümkündür.

Şair Tiflisdə dəfn olunub. Onun həyatının mühüm hissəsinin bu şəhərlə bağlı olması təsadüfi deyildi. Tiflis Vazeh üçün həm müəllimlik etdiyi, həm müxtəlif xalqlardan olan ziyalılarla ünsiyyət qurduğu, həm də “Divani-Hikmət” məclisinin fəaliyyətini davam etdirdiyi mühüm mədəni mühit olmuşdu.

Mirzə Şəfi Vazehin ədəbiyyatda yeri

Mirzə Şəfi Vazeh Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində şair, maarifçi və müəllim kimi xüsusi mövqeyə malikdir. Onun əhəmiyyəti yalnız günümüzə gəlib çatan şeirlərinin sayı ilə ölçülmür.

Vazehin yaradıcılığı XIX əsrdə Azərbaycan və Avropa ədəbi əlaqələrinin diqqətəlayiq nümunələrindən biridir. Bodenştedtin tərcümələri və “Mirzə Şəfi nəğmələri”nin Avropadakı populyarlığı onun adının Azərbaycanın sərhədlərindən çox uzaqlarda tanınmasına səbəb olub.

Gəncədə Mirzə Şəfi Vazehin həyat və yaradıcılığına həsr edilmiş muzey də fəaliyyət göstərir. Şairin irsinin öyrənilməsi isə Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında davam edən tədqiqat istiqamətlərindən biridir.

Bu gün Mirzə Şəfi Vazeh həm özünəməxsus lirik poeziyası, həm maarifçilik fəaliyyəti, həm “Divani-Hikmət” ədəbi məclisi, həm də Şərq və Qərb ədəbiyyatları arasında yaranmış maraqlı mədəni əlaqənin əsas simalarından biri kimi xatırlanır.