Mis qab

Mis qab misdən hazırlanan və tarixən yemək bişirmək, su saxlamaq, süfrəyə xidmət etmək və müxtəlif məişət ehtiyaclarını qarşılamaq üçün istifadə olunan qabların ümumi adıdır. Azərbaycan ənənəvi məişətində mis qablar geniş yayılıb və onların hazırlanması ayrıca sənət sahəsinin – misgərliyin inkişafına səbəb olub. Qazan, dolça, güyüm, sərnic, satıl, sini, məcməyi, kasa, cam, kəfkir və aftafa kimi müxtəlif əşyalar misdən hazırlanan ənənəvi məmulatlar sırasındadır.

Mis qab nədir?

Mis qab əsas materialı mis olan məişət və ya dekorativ qabdır. Misin emala uyğun olması sənətkarlara metalı döymə, formaya salma, birləşdirmə və üzərində müxtəlif naxışlar yaratmaq imkanı verir.

Tarixi məişətdə mis qabların funksiyası onların formasına görə dəyişirdi. Bəzi qablar yemək hazırlamaq, digərləri su və digər mayeləri saxlamaq, bir qismi isə süfrəyə yemək təqdim etmək üçün istifadə edilirdi.

Bu səbəbdən “mis qab” konkret bir əşyanın deyil, müxtəlif formalı və təyinatlı mis məmulatların ümumi adıdır.

Mis qabların növləri

Azərbaycan misgərlik ənənəsində çoxsaylı qab növləri hazırlanıb. Onların hər birinin öz funksiyası və quruluşu olub.

Ənənəvi nümunələr arasında:

qazan;

dolça;

güyüm;

satıl;

sərnic;

məcməyi;

sini;

kasa;

cam;

aşsüzən;

kəfkir;

aftafa;

ləyən;

samovar kimi məmulatlara rast gəlinir.

Bunların bir hissəsi mətbəx qabı, digərləri su və maye qabı, süfrə əşyası və ya başqa məişət vasitəsi kimi istifadə olunub.

Mis qab necə hazırlanır?

Ənənəvi mis qabın hazırlanması bir neçə mərhələdən ibarət mürəkkəb sənətkarlıq prosesidir. Mis əvvəlcə emal edilir və təbəqə formasına salınır. Daha sonra usta metalı döyəcləyərək tələb olunan qab formasını yaradır.

Ayrı-ayrı hissələr lazım gəldikdə birləşdirilir, səth hamarlanır və cilalanır. Hazır qabın üzərinə ornament vurulacaqsa, naqqaş və həkkak tərəfindən bəzək işlənə bilər.

Ənənəvi istehsalda müxtəlif mərhələlərin ayrı-ayrı sənətkarlar tərəfindən həyata keçirilməsi də mümkün idi. Bütün prosesə isə usta misgər rəhbərlik edirdi.

Mis qabların qalaylanması

Ənənəvi mis qablarla əlaqəli sənətlərdən biri qalayçılıqdır. Xüsusilə qida ilə təmas edən bəzi mis qabların daxili səthi qalay təbəqəsi ilə örtülürdü.

Bu proses qalaylama adlanır. Qalay örtüyü qida ilə mis səthi arasında təmasın azalmasına xidmət edir.

İstifadə nəticəsində qalay təbəqəsi zamanla aşına bildiyi üçün belə qablar müəyyən dövrlərdə yenidən qalaylanırdı. Buna görə misgərliklə yanaşı qalayçılıq da ənənəvi məişət qablarının saxlanılması ilə bağlı mühüm sənət sahələrindən biri olub.

Mis qabların üzərində naxışlar

Azərbaycan mis qablarının bir hissəsi yalnız məişət məqsədli sadə əşyalar olmayıb. Ustalar onların səthini müxtəlif ornamentlərlə bəzəyərək dekorativ-tətbiqi sənət nümunələri yaradıblar.

Mis səth üzərində həndəsi və nəbati motivlər, müxtəlif kompozisiyalar və yazılar işlənə bilərdi. Bəzi ustalar hazırladıqları əsərlərin üzərində öz adlarını və ya nişanlarını da həkk edirdilər.

Naxışların hazırlanması xüsusi ustalıq tələb etdiyindən bu mərhələ mis qabın bədii dəyərinin formalaşmasında mühüm rol oynayırdı.

Azərbaycanda misgərlik

Mis qabların hazırlanması Azərbaycanda qədim sənətkarlıq ənənələrindən olan misgərliklə bağlıdır. Müxtəlif dövrlərdə Təbriz, Gəncə, Naxçıvan, Şamaxı, Bakı, Ərdəbil və Lahıc kimi şəhər və yaşayış məntəqələri misgərlik mərkəzləri kimi tanınıb.

Zaman keçdikcə Lahıc Azərbaycanın ən məşhur misgərlik mərkəzlərindən birinə çevrilib. Burada mis qabların hazırlanması yalnız məişət ehtiyaclarını təmin edən peşə deyil, bütöv bir sənətkarlıq ənənəsi kimi formalaşıb.

Misgərliklə yanaşı qalayçılıq, dəmirçilik və digər yardımçı sənət sahələri də inkişaf edib.

Lahıc mis qabları

İsmayıllı rayonunda yerləşən Lahıc xüsusilə ənənəvi mis qabların hazırlanması ilə tanınır. Buradakı ustalar əsrlər boyu müxtəlif məişət əşyaları və bədii məmulatlar hazırlayıblar.

Lahıc misgərlərinin hazırladığı məhsullar arasında dolça, satıl, sərnic, məcməyi, sərpuş, samovar, güyüm, aşsüzən, kəfkir, kasa, cam, qazan və çıraq kimi əşyalar yer alıb.

XIX əsrdə Lahıcda çoxsaylı misgər emalatxanalarının fəaliyyət göstərdiyi məlumdur. Ənənəvi misgərlik fəaliyyəti əsasən “misgər bazarı” kimi tanınan məhəllədə cəmləşmişdi.

Lahıcda bu sənət tamamilə yox olmayıb. Ənənəvi emalatxanalar və mis qab hazırlamaq bacarığı bu gün də yaşadılır.

Lahıc misgərliyi və UNESCO

Lahıcda mis qabların hazırlanması sadəcə tarixi sənət kimi qalmayıb. Misgərliklə bağlı bilik və bacarıqlar ailə və usta-şagird ənənəsi vasitəsilə nəsildən-nəslə ötürülüb.

2015-ci ildə “Lahıc misgərlik sənəti” UNESCO-nun Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrs üzrə Reprezentativ Siyahısına daxil edilib.

UNESCO tərəfindən qorunan irs elementi konkret bir mis qab deyil, Lahıcda mis məmulatların hazırlanması və istifadəsi ilə bağlı ənənəvi sənətkarlıq təcrübəsidir. Buraya materialın emalı, qabın formalaşdırılması, cilalanması, naxışlanması və sənət biliklərinin gələcək ustalara ötürülməsi daxildir.

Mis qablar ənənəvi məişətdə

Keçmişdə mis qablar Azərbaycan evlərinin gündəlik məişətində geniş istifadə olunurdu. Böyük qazanlarda yemək hazırlanır, güyüm və dolçalarda maye saxlanılır, sini və məcməyilərdə isə süfrəyə müxtəlif məhsullar təqdim edilirdi.

Aftafa və ləyən kimi mis əşyalar əl yumaq və su tökmək üçün istifadə edilirdi. Samovar isə çay hazırlanması və süfrə mədəniyyəti ilə əlaqəli məişət əşyalarından biri idi.

Beləliklə, müxtəlif formalı mis qablar mətbəxdən qonaq otağına qədər ənənəvi ev məişətinin fərqli sahələrində istifadə olunurdu.

Qədim mis qablar muzeylərdə

Müasir dövrdə tarixi mis qabların bir hissəsi muzey və şəxsi kolleksiyalarda maddi mədəniyyət nümunəsi kimi qorunur. Belə əşyalar təkcə əvvəlki dövrlərin məişəti haqqında deyil, metal emalı və dekorativ sənət ənənələri haqqında da məlumat verir.

Qabın forması, üzərindəki ornament, yazı və usta nişanları onun hazırlandığı dövrün və sənətkarlıq mühitinin araşdırılmasında əhəmiyyətli ola bilər.

Bu baxımdan qədim mis qab həm məişət əşyası, həm sənət əsəri, həm də Azərbaycan sənətkarlıq tarixini əks etdirən etnoqrafik nümunə kimi dəyərləndirilir.