Motorlu qayıq

Motorlu qayıq hərəkəti mühərrik vasitəsilə təmin olunan kiçik su nəqliyyatı vasitəsidir. Avarlı və yelkənli qayıqlardan fərqli olaraq, onun əsas hərəkət qüvvəsini mühərrik yaradır. Motorlu qayıqlar dənizdə, çaylarda, göllərdə və su anbarlarında istirahət, balıqçılıq, sərnişin daşınması, patrul, xilasetmə və müxtəlif təsərrüfat məqsədləri üçün istifadə oluna bilər.

Motorlu qayıq nədir?

Motorlu qayıq gövdə, mühərrik və idarəetmə sistemindən ibarət su nəqliyyatı vasitəsidir. İngilis dilində bu tip qayıqlar üçün “motorboat” və “powerboat” terminlərindən istifadə olunur.

Motorlu qayıqların ölçüsü, mühərrik gücü, gövdə quruluşu və təyinatı fərqli ola bilər. Kiçik açıq qayıqlardan kabinəsi olan daha böyük modellərə qədər müxtəlif konstruksiyalar mövcuddur.

Əsas fərqləndirici xüsusiyyət qayığın hərəkətinin insanın avar çəkməsi və ya küləyin yelkənə təsiri ilə deyil, mühərrikin yaratdığı qüvvə ilə təmin edilməsidir.

Motorlu qayığın əsas hissələri

Motorlu qayığın əsas konstruktiv elementi gövdədir. Gövdənin forması qayığın suda dayanıqlığına, sürətinə, manevr qabiliyyətinə və hansı şəraitdə istifadə edilə biləcəyinə təsir göstərir.

Mühərrik hərəkət üçün lazım olan mexaniki enerjini yaradır. Sükan və idarəetmə sistemi qayığın istiqamətinin dəyişdirilməsinə, qaz sistemi isə mühərrikin iş rejiminin tənzimlənməsinə imkan verir.

Modeldən asılı olaraq qayıqda yanacaq sistemi, elektrik avadanlığı, akkumulyator, naviqasiya cihazları, işıqlandırma, oturacaqlar, saxlama bölmələri və digər avadanlıqlar da yerləşdirilə bilər.

Asma və daxili mühərrik

Motorlu qayıqlarda geniş istifadə olunan variantlardan biri asma mühərrikdir. Bu mühərrik qayığın arxa hissəsinə quraşdırılır və mühərrik, ötürücü mexanizm və pərvanə adətən vahid konstruksiyada birləşdirilir.

Asma mühərriklər xüsusilə kiçik və orta ölçülü qayıqlarda geniş yayılıb. Onların texniki xidmət və dəyişdirilməsi bir çox konstruksiyada nisbətən rahatdır.

Daxili mühərrik isə qayığın gövdəsinin daxilində yerləşir. Belə sistemdə mühərrikin yaratdığı hərəkət qüvvəsi val və pərvanə və ya başqa ötürmə sistemi vasitəsilə suya ötürülür.

Daxili və asma mühərrik arasında seçim qayığın ölçüsü, təyinatı, konstruksiyası və tələb olunan gücdən asılıdır.

Motorlu qayıqların növləri

Motorlu qayıqlar müxtəlif məqsədlər üçün hazırlanır. İstirahət və gəzinti qayıqları sahil zonalarında və uyğun su hövzələrində fərdi və ya qrup halında səfərlər üçün istifadə edilir.

Balıqçılıq qayıqlarında avadanlığın və ov vasitələrinin yerləşdirilməsi üçün xüsusi sahələr nəzərdə tutula bilər. Sürətli motorlu qayıqlarda isə gövdə və mühərrik sistemi yüksək sürət göstəricilərinə uyğun hazırlanır.

Xilasetmə, patrul və xidmət qayıqları xüsusi əməliyyatların yerinə yetirilməsi üçün əlavə avadanlıqla təchiz oluna bilər. Buna görə bütün motorlu qayıqları yalnız istirahət vasitəsi kimi qiymətləndirmək düzgün deyil.

Motorlu qayıq necə hərəkət edir?

Ənənəvi motorlu qayıqlarda mühərrikin yaratdığı fırlanma hərəkəti pərvanəyə ötürülür. Pərvanə suyu arxaya doğru hərəkət etdirərək qayığın irəli istiqamətdə hərəkət etməsi üçün itələmə qüvvəsi yaradır.

Bəzi su nəqliyyatı vasitələrində pərvanə əvəzinə su şırnağına əsaslanan hərəkət sistemindən istifadə olunur.

Qayığın sürəti yalnız mühərrikin gücündən asılı deyil. Gövdənin forması və çəkisi, daşınan yük, sərnişin sayı, suyun vəziyyəti, külək və digər amillər də hərəkət xüsusiyyətlərinə təsir göstərir.

Benzin, dizel və elektrik mühərrikləri

Motorlu qayıqlarda müxtəlif enerji mənbələrindən istifadə edilə bilər. Kiçik qayıqlarda benzinlə işləyən asma mühərriklər geniş yayılıb. Daha böyük su nəqliyyatı vasitələrində dizel mühərriklərinə də rast gəlinir.

Elektrik mühərrikli qayıqlar isə akkumulyatorlarda saxlanılan elektrik enerjisindən istifadə edir. Belə sistemlər işləyərkən birbaşa egzoz qazı yaratmaması və aşağı səs səviyyəsi ilə fərqlənə bilər.

Mühərrik seçimi qayığın ölçüsü, istifadə məqsədi, tələb olunan məsafə və sürət, yanacaq və ya enerji imkanları kimi amillərə uyğun aparılır.

Motorlu qayıq və sürətli qayıq

Motorlu qayıq və sürətli qayıq anlayışları bir-birinə yaxın olsa da, tam eyni məna daşımır. Mühərriklə hərəkət edən müxtəlif qayıqlar ümumi şəkildə motorlu qayıq adlandırıla bilər.

Sürətli qayıq isə adətən yüksək sürət üçün nəzərdə tutulmuş motorlu qayığı ifadə edir. Belə qayıqların gövdəsi və mühərrik sistemi yüksək sürətdə hərəkətə uyğunlaşdırılır.

Deməli, sürətli qayıq motorlu qayıqların müəyyən bir növü ola bilər, lakin hər motorlu qayıq sürətli qayıq hesab edilmir.

Motorlu qayıqda təhlükəsizlik

Motorlu qayıqdan istifadə zamanı təhlükəsizlik əsas məsələlərdən biridir. Üzməyə başlamazdan əvvəl gövdənin, mühərrikin, yanacaq və elektrik sistemlərinin, idarəetmə mexanizmlərinin və tələb olunan təhlükəsizlik avadanlıqlarının vəziyyəti yoxlanmalıdır.

Qayıqda olan şəxslər üçün uyğun fərdi xilasedici vasitələrin olması xüsusilə vacibdir. Naviqasiya və siqnal vasitələri isə qayığın xüsusiyyətlərinə və istifadə şəraitinə uyğun seçilməlidir.

Hava proqnozu, küləyin gücü, dalğalanma və görünüş məsafəsi də səfərdən əvvəl nəzərə alınmalıdır. Qayığın istehsalçı tərəfindən müəyyən edilmiş sərnişin və yük tutumunun aşılması onun dayanıqlığına və təhlükəsizliyinə mənfi təsir göstərə bilər.

Azərbaycanda motorlu qayıqlar

Azərbaycanda motorlu qayıqlardan Xəzər dənizində, çaylarda, su anbarlarında və digər uyğun su hövzələrində müxtəlif məqsədlərlə istifadə olunur.

Kiçikhəcmli motorlu gəmilərin istismarı ilə bağlı qeydiyyat, texniki nəzarət və idarəetmə hüququ üzrə tələblər mövcuddur. Motorlu gəmini idarə edən şəxsin müvafiq kateqoriya üzrə idarəetmə hüququna malik olması və gəminin tələb olunan texniki yoxlamalardan keçirilməsi üzmə təhlükəsizliyinin əsas şərtləri sırasındadır.

İstismar zamanı gəminin sazlığı və təchizatı yoxlanmalı, təhlükəsiz üzmə qaydalarına əməl edilməli, meteoroloji şərait nəzərə alınmalı və ətraf mühitin çirkləndirilməsinə yol verilməməlidir.

Motorlu qayığın istifadə sahələri

Motorlu qayıqların tətbiq sahəsi onların konstruksiyasına görə dəyişir. Onlardan turizm və istirahət gəzintilərində, balıqçılıqda, su hövzələrində nəzarət və patrul işlərində, xilasetmə əməliyyatlarında və müxtəlif xidmət fəaliyyətlərində istifadə edilə bilər.

Mühərrik qayığın avar və küləkdən asılı olmadan hərəkət etməsinə və müəyyən məsafələri daha qısa müddətdə qət etməsinə imkan verir. Bununla yanaşı, motorlu qayığın təhlükəsiz istifadəsi texniki sazlıq, düzgün idarəetmə, hava və su şəraitinin qiymətləndirilməsi və üzmə qaydalarına riayət olunmasını tələb edir.