Muğam

Muğam Azərbaycan ənənəvi musiqi mədəniyyətinin əsas janr və ifa sistemlərindən biridir. O, müəyyən lad və melodik qaydalara əsaslanan, eyni zamanda ifaçıya geniş improvizasiya imkanı verən mürəkkəb musiqi formasıdır. Muğam həm vokal, həm də instrumental şəkildə ifa olunur və onun təqdimatında xanəndə ilə yanaşı tar, kamança və qaval kimi ənənəvi musiqi alətləri mühüm rol oynayır. UNESCO Azərbaycan muğamını yüksək improvizasiya dərəcəsi ilə seçilən ənənəvi musiqi forması kimi xarakterizə edir.

Muğam necə ifa olunur?

Klassik muğam ifasında xanəndə əsas vokal partiyanı təqdim edir. Onu adətən tar və kamança ifaçıları müşayiət edir, xanəndə isə çox vaxt qaval da çalır. UNESCO-nun məlumatında Azərbaycan muğamında kişi və ya qadın müğənninin tar, kamança və dəf tipli zərb alətinin müşayiəti ilə çıxış etdiyi göstərilir.

Muğamın vacib xüsusiyyəti improvizasiyadır. İfaçı müəyyən musiqi qaydalarına və muğamın strukturuna riayət etsə də, melodik inkişafı hər dəfə eyni şəkildə təkrarlamır. Buna görə eyni muğam müxtəlif xanəndə və musiqiçilərin ifasında fərqli səslənə bilər.

Bu, muğamın əvvəlcədən tam şəkildə notlaşdırılmış və dəyişməz musiqi əsəri olmaması ilə bağlıdır. UNESCO muğamın sabit formada tam şəkildə yazıya köçürülməsinin mümkün olmadığını və onun ustadlardan tələbələrə interpretasiya sənəti vasitəsilə ötürüldüyünü qeyd edir.

Muğamın əsas növləri

Azərbaycan muğam ənənəsində Rast, Şur, Segah, Çahargah, Bayatı-Şiraz, Şüştər və Humayun kimi əsas muğam dəstgahları tanınır. Hər birinin öz melodik xüsusiyyətləri, emosional ifadəsi və inkişaf prinsipləri var.

Muğam dəstgahı bir neçə şöbə və guşənin müəyyən ardıcıllıqla ifa olunduğu geniş musiqi quruluşudur. İfa zamanı xanəndə və instrumental ifaçılar bir şöbədən digərinə keçərək musiqini mərhələli şəkildə inkişaf etdirirlər.

Muğamlar yalnız musiqi baxımından deyil, ifa xarakterinə görə də bir-birindən seçilir. Bəziləri daha sakit və düşüncəli, digərləri isə daha gərgin və emosional səslənə bilər.

Muğam və xanəndə

Muğam sənətində xanəndənin rolu xüsusilə böyükdür. Xanəndə yalnız güclü səsə malik olmalı deyil, muğamların quruluşunu, şöbə və guşələrini, klassik poeziyanı və improvizasiya qaydalarını da yaxşı bilməlidir.

Muğam ifasında çox vaxt Azərbaycan və Şərq klassik poeziyasının qəzəllərindən istifadə olunur. Mətn və musiqi bir-birini tamamlayır və xanəndə şeirin mənasını musiqi vasitəsilə ifadə etməyə çalışır.

Bu sənət ənənəvi olaraq ustad-şagird münasibəti vasitəsilə ötürülüb. Təcrübəli muğam ifaçıları gənc musiqiçilərə yalnız melodiyaları deyil, interpretasiya və improvizasiya xüsusiyyətlərini də öyrədiblər. UNESCO bu ötürülmə formasını muğamın yaşamasının əsas vasitələrindən biri kimi göstərir.

Tar, kamança və qavalın rolu

Tar Azərbaycan muğam ifasının əsas simli musiqi alətlərindən biridir. O, melodiyanın inkişafını müşayiət edir və instrumental keçidlərdə mühüm rol oynayır. Kamança yayla çalınan simli alətdir və uzun, ifadəli melodik xətləri ilə muğama xüsusi səslənmə verir.

Qaval isə ritmik müşayiət üçün istifadə olunur. Klassik muğam üçlüyündə xanəndə çox vaxt qavalı özü ifa edir.

UNESCO Azərbaycan muğamının ənənəvi ifasında tar, kamança və qaval/dəf tipli alətlərin iştirakını xüsusi qeyd edir.

Muğamın tarixi ənənəsi

Muğam əsrlər ərzində Azərbaycan musiqi mədəniyyətində formalaşıb və inkişaf edib. Tarixən onun ifası toy mərasimləri, məclislər və musiqi bilicilərinin xüsusi toplantıları ilə bağlı olub.

UNESCO-nun məlumatına görə, keçmişdə muğam əsasən ənənəvi toy mərasimlərində və musiqi bilicilərinin iştirak etdiyi xüsusi məclislərdə ifa olunurdu. Muğam həmçinin müəyyən dini və mənəvi mühitlərdə də yayılmışdı.

XX əsrdə muğam konsert salonlarına, peşəkar musiqi təhsilinə, radio və səsyazma sisteminə daxil oldu. Bunun nəticəsində əvvəllər əsasən canlı ustad-şagird ənənəsi ilə yayılan muğam daha geniş auditoriyaya çatmağa başladı.

Muğam və digər Şərq musiqi sistemləri

Azərbaycan muğamı regiondakı digər modal musiqi ənənələri ilə müəyyən ortaq xüsusiyyətlərə malikdir. UNESCO onun İraq maqamı, İran radifi və Türkiyə makamı ilə bəzi bədii xüsusiyyətləri bölüşdüyünü qeyd edir. Bununla yanaşı, Azərbaycan muğamı öz ifa üslubu, repertuarı, musiqi alətləri və tarixi inkişaf yolu ilə fərqlənən müstəqil ənənədir.

Bu oxşarlıqlar region xalqlarının uzunmüddətli mədəni əlaqələri ilə bağlıdır, lakin ayrı-ayrı musiqi sistemlərini bir-birinin tam eynisi hesab etmək düzgün deyil.

Muğam UNESCO siyahısında

Azərbaycan muğamı 2003-cü ildə UNESCO tərəfindən bəşəriyyətin şifahi və qeyri-maddi irsinin şah əsərlərindən biri elan edilib. 2008-ci ildə isə UNESCO-nun Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrsinin Reprezentativ Siyahısına daxil edilib.

Muğamın qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi məqsədilə müxtəlif layihələr həyata keçirilib. UNESCO-nun Azərbaycan muğamının qorunmasına dair Milli Fəaliyyət Planı çərçivəsində gənc ifaçıların hazırlanması, ustadların dəstəklənməsi, konsertlərin təşkili, arxiv yazılarının rəqəmsallaşdırılması və muğam haqqında məlumatlılığın artırılması nəzərdə tutulub.

Muğamın müasir dövrdə yaşaması

Bu gün muğam həm ənənəvi formada, həm də müxtəlif yeni musiqi layihələrində ifa olunur. Muğam təhsili musiqi məktəblərində və ali musiqi müəssisələrində davam etdirilir, ifaçılar festivallarda və beynəlxalq konsertlərdə çıxış edirlər.

Müasir təqdimat üsullarına baxmayaraq muğamın əsas xüsusiyyəti dəyişməz qalır: musiqiçi müəyyən ənənə və qaydalara söykənərək öz interpretasiyasını yaradır. Buna görə muğam yalnız keçmişdən qalmış musiqi nümunəsi deyil, bu gün də ifa olunan və yeni nəsillər tərəfindən öyrənilən canlı sənət ənənəsidir.