Müsahibə

Müsahibə iki və ya daha çox şəxs arasında sual-cavab və məqsədyönlü söhbət formasında aparılan ünsiyyətdir. Müsahibənin əsas məqsədi müəyyən şəxs, hadisə, mövzu və ya problem haqqında məlumat əldə etmək, fikirləri öyrənmək və həmin məlumatı auditoriyaya çatdırmaqdır. Jurnalistikada müsahibə ən geniş istifadə olunan informasiya toplama və təqdimetmə üsullarından biridir, lakin bu anlayış yalnız media ilə məhdudlaşmır. İşə qəbul, elmi araşdırma, sənədli film, televiziya proqramı və müxtəlif sorğularda da müsahibədən istifadə olunur.

Müsahibənin xarakteri onun məqsədindən asılıdır. Televiziya jurnalisti siyasətçidən aktual hadisə barədə açıqlama ala, idman jurnalisti yarışdan sonra idmançı ilə danışa, işəgötürən isə namizədin təcrübəsini qiymətləndirmək üçün iş müsahibəsi keçirə bilər. Bütün bu hallarda suallar əvvəlcədən müəyyən edilmiş məqsədə xidmət edir.

Jurnalistikada müsahibə

Jurnalistik müsahibədə jurnalist müsahibindən ictimai maraq doğuran məlumat əldə etməyə çalışır. Müsahib qəhrəman, ekspert, hadisə şahidi, dövlət rəsmisi, idmançı, sənətçi və ya başqa bir şəxs ola bilər.

Jurnalist müsahibədən əvvəl mövzunu araşdırmalı və müsahibin fəaliyyəti haqqında əsas məlumatları bilməlidir. Hazırlıqsız verilən ümumi suallar çox vaxt səthi cavablarla nəticələnir. Yaxşı hazırlıq isə konkret faktlara əsaslanan əlavə suallar verməyə imkan yaradır.

Müsahibə ayrıca jurnalistik material kimi yayımlana və ya xəbər, reportaj, sənədli film və araşdırmanın yalnız bir hissəsi kimi istifadə edilə bilər.

Müsahibənin əsas növləri

Müsahibələri məqsəd və təqdimat formasına görə müxtəlif qruplara bölmək mümkündür. İnformasiya müsahibəsi konkret hadisə və fakt haqqında məlumat almağa yönəlir. Portret müsahibəsində əsas diqqət müsahibin həyatına, xarakterinə, fəaliyyətinə və baxışlarına verilir. Ekspert müsahibəsində müəyyən sahə üzrə mütəxəssisin izah və qiymətləndirmələri öyrənilir.

Problem müsahibəsi müəyyən ictimai məsələni daha dərindən araşdırmağa xidmət edir. Operativ müsahibə isə hadisədən dərhal sonra qısa açıqlama almaq məqsədilə keçirilə bilər.

Bir müsahibədə bu xüsusiyyətlərin bir neçəsi birlikdə də mövcud ola bilər.

Televiziya müsahibəsi

Televiziya müsahibəsində sözlə yanaşı görüntü, səs, mimika və bədən dili də auditoriyaya məlumat verir. Buna görə aparıcı və ya jurnalist yalnız sualların məzmununa deyil, söhbətin ümumi ritminə də nəzarət etməlidir.

Canlı televiziya müsahibəsində vaxtın idarə olunması xüsusilə vacibdir. Qonağın həddindən artıq uzun cavabı proqramın planını poza bilər. Aparıcı lazım gəldikdə nəzakətli şəkildə müdaxilə edərək söhbəti əsas mövzuya qaytarmalıdır.

Əvvəlcədən yazılmış müsahibədə isə material sonradan montaj edilə bilər. Bununla belə, montaj müsahibin sözlərinin mənasını dəyişdirəcək şəkildə aparılmamalıdır.

Mətbuat müsahibəsi

Qəzet, jurnal və xəbər saytları üçün hazırlanmış müsahibələr adətən yazılı formada təqdim olunur. Söhbət üzbəüz, telefonla və ya videobağlantı vasitəsilə aparıla bilər və daha sonra mətnə çevrilə bilər.

Redaktə zamanı danışıq dilindəki lazımsız təkrarların çıxarılması mümkündür, lakin müsahibin fikrinin mahiyyəti dəyişdirilməməlidir. Sitatların düzgün verilməsi jurnalist etikasının vacib tələblərindəndir.

Mətn müsahibəsinin üstünlüklərindən biri oxucuya mürəkkəb cavabları öz sürəti ilə oxumaq və yenidən nəzərdən keçirmək imkanının verilməsidir.

Radio və podkast müsahibəsi

Radio və podkastda görüntü olmadığı üçün səs əsas ifadə vasitəsinə çevrilir. Aparıcının intonasiyası, pauzalar və müsahibin danışıq tərzi söhbətin qəbuluna təsir göstərir.

Podkast formatında müsahibələr televiziya proqramlarından daha uzun və sərbəst ola bilər. Bir mövzunun müxtəlif tərəflərini ətraflı müzakirə etmək üçün daha çox vaxt ayrılması mümkündür.

Bununla belə, uzun müsahibədə də struktur vacibdir. Mövzular arasında məntiqli keçid olmadıqda söhbət dağınıq görünə bilər.

İş müsahibəsi

İş müsahibəsi işəgötürənlə namizəd arasında keçirilən peşəkar görüşdür. Məqsəd namizədin təcrübəsini, biliklərini, bacarıqlarını və konkret vəzifəyə uyğunluğunu qiymətləndirməkdir. Eyni zamanda namizəd də şirkət və təklif olunan iş haqqında məlumat əldə edir.

İş müsahibəsində namizəddən əvvəlki təcrübəsi, yerinə yetirdiyi vəzifələr, nailiyyətləri və konkret iş vəziyyətlərində necə davrandığı soruşula bilər. Texniki vəzifələrdə peşə biliklərini yoxlayan əlavə sual və tapşırıqlar da verilə bilər.

Namizəd müsahibəyə gəlməzdən əvvəl şirkət və vakansiya haqqında məlumat toplamalı, CV-də göstərdiyi məlumatları izah etməyə hazır olmalıdır.

Müsahibəyə necə hazırlaşmaq lazımdır?

Yaxşı müsahibənin əsas mərhələlərindən biri hazırlıqdır. İlk olaraq müsahibənin məqsədi dəqiq müəyyən edilməlidir: hansı məlumatı əldə etmək istəyirik və bu şəxs niyə uyğun müsahibdir?

Sonra mövzu haqqında araşdırma aparılır. Müsahibin bioqrafiyası, fəaliyyəti, əvvəlki açıqlamaları və mövzu ilə əlaqəsi yoxlanıla bilər. Artıq açıq mənbələrdə asanlıqla tapılan məlumatları ardıcıl şəkildə soruşmaq əvəzinə həmin faktlardan daha dərin suallar qurmaq mümkündür.

Əsas suallar əvvəlcədən hazırlanmalıdır, lakin müsahibə yalnız kağızdakı siyahıya bağlı qalmamalıdır.

Müsahibə sualları necə hazırlanır?

Yaxşı sual aydın, konkret və bir məqsədə yönəlmiş olur. Eyni cümlədə bir neçə ayrı sual verildikdə müsahib yalnız özünə sərf edən hissəyə cavab verə bilər.

Açıq suallar geniş cavab almağa imkan yaradır. “Bu qərarı verməyinizə nə səbəb oldu?” kimi sual müsahibə daha geniş danışmaq imkanı verir. “Bu qərardan razısınız?” isə çox vaxt qısa “bəli” və ya “xeyr” cavabı yaradır.

Qapalı suallar da lazımsız deyil. Konkret faktı, tarixi və ya mövqeyi dəqiqləşdirmək lazım olduqda qısa cavab tələb edən sual daha effektiv ola bilər.

Əlavə sualın əhəmiyyəti

Peşəkar müsahibəni əvvəlcədən hazırlanmış sualların sadəcə oxunmasından fərqləndirən əsas xüsusiyyətlərdən biri əlavə sualdır. Müsahib maraqlı və ya qeyri-müəyyən fikir səsləndirdikdə jurnalist həmin məqamı dəqiqləşdirməlidir.

“Məhz nəyi nəzərdə tutursunuz?”, “Bunun konkret nümunəsini göstərə bilərsinizmi?” və “Bu hadisə nə vaxt baş verdi?” kimi əlavə suallar cavabı daha dəqiq edə bilər.

Əlavə sual vermək üçün müsahibi diqqətlə dinləmək lazımdır. Aparıcı yalnız növbəti sualı düşünürsə, vacib detalı nəzərdən qaçıra bilər.

Açıq və qapalı suallar

Açıq sual müsahibə öz fikrini geniş izah etməyə imkan verir. “Layihənin ən çətin mərhələsi hansı idi və niyə?” buna nümunədir.

Qapalı sual isə konkret cavab tələb edir: “Siz həmin iclasda iştirak etmisinizmi?” kimi. Faktın təsdiqi üçün belə suallar faydalıdır.

Yaxşı müsahibədə hər iki növdən məqsədə uyğun istifadə edilə bilər. Bütün sualların açıq və ya yalnız qapalı olması vacib deyil.

Yönləndirici sual nədir?

Yönləndirici sual cavabın hansı istiqamətdə verilməli olduğunu əvvəlcədən hiss etdirən sualdır. Məsələn, “Bu qərarın tamamilə yanlış olduğunu düşünmürsünüzmü?” sualında artıq müəyyən mövqe ifadə olunur.

Jurnalistik müsahibədə belə suallardan ehtiyatla istifadə edilməlidir. Məqsəd müsahibin öz mövqeyini öyrənməkdirsə, sual mümkün qədər neytral qurulmalıdır.

Sərt sual verməklə yönləndirici sual vermək eyni deyil. Jurnalist konkret fakt və ziddiyyət haqqında birbaşa, çətin sual verə bilər və yenə də neytral qala bilər.

Müsahib zamanı aktiv dinləmə

Müsahibə sual vermək qədər dinləmək prosesidir. Müsahibin cavabındakı yeni məlumatlar növbəti sualın istiqamətini dəyişə bilər.

Aktiv dinləmə zamanı jurnalist cavabın əsas məqamlarını izləyir, qeyri-müəyyən hissələri qeyd edir və lazım gəldikdə dəqiqləşdirir. Müsahib sualdan yayınırsa, jurnalist eyni məsələyə daha konkret formada qayıda bilər.

Söhbətin təbii görünməsinin əsas səbəblərindən biri də məhz cavabların həqiqətən dinlənilməsidir.

Müsahibdə etibar yaratmaq

Müsahibin özünü rahat hiss etməsi daha açıq söhbətə kömək edə bilər. Jurnalist özünü və müsahibənin məqsədini aydın şəkildə təqdim etməli, söhbətin hansı formada istifadə ediləcəyini izah etməlidir.

Etibar yaratmaq çətin suallardan imtina etmək demək deyil. Peşəkar jurnalist nəzakətli davranmaqla yanaşı, ictimai əhəmiyyət daşıyan məsələlərdə konkret suallar verməlidir.

Müsahibə başlamazdan əvvəl razılaşdırılmış şərtlərin sonradan dəyişdirilməsi etibarın pozulmasına səbəb ola bilər.

Faktların yoxlanılması

Müsahibin dediyi hər məlumat avtomatik olaraq təsdiqlənmiş fakt hesab edilmir. Şəxs hadisə haqqında yanlış xatırlaya, rəqəmi səhv deyə və ya öz maraqlarına uyğun mövqe təqdim edə bilər.

Jurnalist adları, tarixləri, statistik göstəriciləri və ciddi ittihamları mümkün olduqda müstəqil mənbələrlə yoxlamalıdır.

Müsahibin fikri isə faktla qarışdırılmamalıdır. “Məncə, bu, ən uğurlu layihədir” şəxsi qiymətləndirmədir; “layihədə 10 min nəfər iştirak edib” isə yoxlanıla bilən faktiki iddiadır.

Sitat nədir?

Sitat müsahibin dediyi sözlərin birbaşa təqdim edilməsidir. Dırnaq içərisində verilən sitat şəxsin real ifadəsini düzgün əks etdirməlidir.

Mətni qısaltmaq lazım gəldikdə sözlərin kontekstini dəyişdirməmək vacibdir. Bir cümlənin müəyyən hissəsini çıxarıb tamamilə başqa məna yaratmaq etik deyil.

Dolayı nitqdə isə jurnalist müsahibin fikrini öz sözləri ilə ümumiləşdirə bilər. Bu zaman da ilkin məna qorunmalıdır.

“Off the record” nə deməkdir?

Jurnalistik praktikada “off the record” ifadəsi məlumatın yayımlanmaması barədə əvvəlcədən razılaşmanı ifadə edə bilər. Lakin bu termin müxtəlif redaksiyalarda fərqli şəkildə şərh oluna bildiyindən müsahibədən əvvəl şərtləri dəqiq müəyyən etmək daha təhlükəsizdir.

“Background” və “not for attribution” kimi anlayışların da jurnalistikada ayrıca istifadə formaları mövcuddur. Mənbənin adının necə göstəriləcəyi əvvəlcədən aydınlaşdırılmalıdır.

Jurnalist və müsahib arasında şərtlərin qeyri-müəyyən qalması sonradan ciddi mübahisələr yarada bilər.

Müsahibənin yazılması

Audio və ya video qeyd müsahibənin dəqiq saxlanılmasına kömək edir. Bununla yanaşı, qeyd aparılarkən tətbiq olunan hüquqi və etik tələblər nəzərə alınmalıdır.

Jurnalist əsas məqamları ayrıca qeyd edə bilər. Bu, uzun səs yazısında vacib hissələrin daha tez tapılmasını asanlaşdırır.

Texniki müsahibədə ikinci qeyd cihazının olması da faydalı ola bilər. Əsas cihazda problem yarandıqda bütün müsahibənin itirilməsinin qarşısı alınır.

Onlayn müsahibə

Videokonfrans və digər rəqəmsal vasitələr məsafədən müsahibəni geniş yayıb. Bu format müxtəlif ölkələrdə yaşayan şəxslərlə qısa müddətdə əlaqə qurmağa imkan verir.

Onlayn müsahibədən əvvəl internet bağlantısı, mikrofon, kamera və işıq yoxlanmalıdır. Müsahib üçün sakit mühit seçilməsi səs keyfiyyətini artırır.

Vacib müsahibədə bağlantının kəsilməsi ehtimalına qarşı alternativ əlaqə üsulunun əvvəlcədən müəyyən edilməsi faydalıdır.

Müsahibədə bədən dili

Üzbəüz və televiziya müsahibəsində bədən dili söhbətin bir hissəsidir. Göz təması, oturuş, mimika və əl hərəkətləri ünsiyyətə təsir edə bilər.

Lakin təkcə bədən dilinə əsaslanaraq insanın yalan danışdığı barədə qəti nəticə çıxarmaq düzgün deyil. Narahatlıq, stress və fərdi davranış xüsusiyyətləri eyni hərəkətlərə səbəb ola bilər.

Jurnalist üçün əsas yoxlama vasitəsi davranış haqqında fərziyyə deyil, faktlar və əlavə suallardır.

Çətin müsahibə

Bəzi müsahibələrdə qonaq suala cavab verməkdən yayınır, əsəbiləşir və ya söhbəti başqa istiqamətə aparmağa çalışır. Belə vəziyyətdə jurnalist sakit qalmalıdır.

Cavab verilməyibsə, sualı daha qısa və konkret formada təkrarlamaq mümkündür. Eyni zamanda müsahibin cavab verməkdən imtina etməsi də auditoriya üçün əhəmiyyətli məlumat ola bilər.

Aqressiv davranış peşəkarlıq göstəricisi deyil. Çətin sualı sakit və faktlara əsaslanan şəkildə vermək çox vaxt daha effektivdir.

Müsahibə zamanı etik prinsiplər

Müsahibənin məqsədi insanı aldatmaq və ya onun sözlərini kontekstdən çıxarmaq olmamalıdır. Jurnalist məlumatı düzgün təqdim etməli və mümkün qədər dəqiq işləməlidir.

Həssas mövzular, uşaqlar, zorakılıq qurbanları və şəxsi faciələr barədə müsahibələrdə əlavə etik diqqət tələb olunur. İnsanın travmatik hadisəni yenidən yaşamasına səbəb ola biləcək lazımsız və təzyiqedici suallardan çəkinmək lazımdır.

İctimai maraqla şəxsi həyata hörmət arasında balans qorunmalıdır.

Uğurlu müsahibənin əsas xüsusiyyətləri

Uğurlu müsahibə yaxşı hazırlıq, konkret suallar və diqqətli dinləmə üzərində qurulur. Müsahibə götürən şəxs mövzunu bilməli, lakin öz biliyini nümayiş etdirmək üçün söhbəti ələ keçirməməlidir.

Ən faydalı müsahibələrdə auditoriya söhbətdən əvvəl bilmədiyi məlumat əldə edir, müsahibin mövqeyini daha yaxşı anlayır və mövzu haqqında daha dolğun təsəvvür formalaşdırır.

Buna görə müsahibənin keyfiyyəti sualların sayından deyil, onların dəqiqliyindən, cavabların necə izlənilməsindən və əldə olunan məlumatın nə dərəcədə düzgün təqdim edilməsindən asılıdır.