Musiqi alətləri ustası

Musiqi alətləri ustası müxtəlif musiqi alətlərinin hazırlanması, təmiri, bərpası və sazlanması ilə məşğul olan sənətkardır. Bu peşə həm əl əməyini və dəqiq texniki bacarıqları, həm də alətin akustik xüsusiyyətlərini anlamağı tələb edir. Musiqi alətləri ustaları simli, nəfəsli, klavişli və digər alətlərin hazırlanması və təmiri üzrə ixtisaslaşa bilirlər. Azərbaycanın rəsmi məşğulluq təsnifatında da simli, mis və ağac nəfəs alətlərinin hazırlanması, piano və royalların yığılması, təmiri və sazlanması bu peşə qrupuna aid edilir.

Milli musiqi alətlərinin hazırlanması
Azərbaycanda musiqi alətləri ustalığı xüsusilə tar, kamança, saz, balaban, zurna və digər milli çalğı alətlərinin hazırlanması ilə bağlı zəngin sənətkarlıq ənənəsinə malikdir. Usta alətin növünə uyğun materialları seçir, ayrı-ayrı hissələri hazırlayır, onları birləşdirir və alətin düzgün səslənməsi üçün son sazlama işlərini həyata keçirir.

Milli musiqi alətinin hazırlanmasında xarici görünüşlə yanaşı səs keyfiyyəti də əsas göstəricilərdən biridir. Gövdənin quruluşu, ağac materialının xüsusiyyətləri, ölçülər, simlərin yerləşməsi və digər konstruktiv elementlər alətin tembrinə və rezonansına təsir göstərir. Azərbaycanda fəaliyyət göstərən ustalar arasında eyni sənətkarın tar, kamança, saz, tütək, zurna və balaban kimi bir neçə alətin hazırlanması ilə məşğul olduğu nümunələr də mövcuddur.

Musiqi alətlərinin təmiri və bərpası
Ustanın işi yalnız yeni alət hazırlamaqdan ibarət deyil. Uzun müddət istifadə edilən musiqi alətlərində çatlar, deformasiya, mexaniki hissələrin aşınması, sim və digər elementlərin sıradan çıxması kimi problemlər yarana bilər. Musiqi alətləri ustası nasazlığın səbəbini müəyyənləşdirərək uyğun təmir üsulunu seçir.

Xüsusilə tar, kamança və digər ağac gövdəli alətlərin bərpası diqqət və dəqiqlik tələb edir. Təmir zamanı müdaxilə yalnız görünən zədənin aradan qaldırılmasına deyil, alətin akustik xüsusiyyətlərinin qorunmasına da yönəlir. Azərbaycan Milli Konservatoriyasının bu sahədəki tədqiqatlarında tarın ayrı-ayrı hissələrinin funksiyası və təmir zamanı onların düzgün bərpasının əhəmiyyəti ayrıca araşdırılır.

Alətin sazlanması və səs keyfiyyəti
Sazlama musiqi alətləri ustalığının mühüm istiqamətlərindən biridir. Simli alətlərdə simlərin vəziyyəti və gərginliyi, klavişli alətlərdə mexanizmin işləməsi, nəfəs alətlərində isə hava keçidlərinin və digər hissələrin vəziyyəti səsə təsir göstərə bilər. Piano və royal kimi mürəkkəb mexanizmə malik alətlərin sazlanması ayrıca peşəkar bacarıq tələb edir.

Usta alətin texniki vəziyyətini qiymətləndirərək lazım olan hissələri dəyişə, mexanizmləri tənzimləyə və səs problemlərini aradan qaldıra bilər. Peşəkar təmir və müntəzəm texniki qulluq musiqi alətinin işlək vəziyyətdə saxlanmasına və istifadə müddətinin uzadılmasına kömək edir.

Ustanın istifadə etdiyi material və alətlər
Musiqi alətinin növündən asılı olaraq ustalar ağac, metal, dəri, sim və müxtəlif köməkçi materiallarla işləyirlər. Ağacın seçilməsi xüsusilə ənənəvi simli alətlərin hazırlanmasında əhəmiyyət daşıyır. Material yalnız alətin möhkəmliyinə deyil, onun rezonans və tembr xüsusiyyətlərinə də təsir göstərə bilər.

İş prosesində mişar, rəndə, iskənə, yonma və ölçmə alətləri ilə yanaşı xüsusi sazlama vasitələrindən də istifadə olunur. Müasir musiqi alətləri ustalığında ənənəvi əl işləri yeni materiallar və dəqiq ölçmə üsulları ilə birlikdə tətbiq edilə bilər. Azərbaycan Milli Konservatoriyasında milli musiqi alətlərinin təkmilləşdirilməsi üzrə aparılan işlərdə də yeni və daha keyfiyyətli materiallardan istifadə məsələsinə diqqət yetirilir.

Musiqi alətlərinin bərpası və təkmilləşdirilməsi
Tarixi və milli musiqi alətlərinin bərpası ayrıca istiqamətdir. Belə işlərdə alətin yalnız formasının deyil, mümkün qədər orijinal səs xüsusiyyətlərinin də qorunmasına çalışılır. Qədim alətlərin yenidən hazırlanması zamanı tarixi mənbələr, təsvirlər və musiqişünaslıq araşdırmaları istifadə oluna bilər.

Azərbaycan Milli Konservatoriyasının “Milli Musiqi Alətlərinin Təkmilləşdirilməsi” Elmi-Təcrübi Laboratoriyasında qədim alətlərin bərpası və mövcud milli musiqi alətlərinin təkmilləşdirilməsi istiqamətində araşdırmalar aparılır. Çəng, santur, rübab, bərbət və şahrud kimi bir sıra tarixi alətlərin bərpası bu istiqamətdə görülən işlərə nümunədir.