Nabati şəbəkə

Nəbati şəbəkə bitki mənşəli motivlərin şəbəkə kompozisiyası daxilində istifadə olunduğu dekorativ sənət və memarlıq bəzəyi formasıdır. Burada yarpaq, gül, budaq, qönçə, sarmaşıq və digər bitki elementləri həndəsi quruluşla birləşdirilərək mürəkkəb ornament yaradır. Azərbaycan dekorativ-tətbiqi sənətində nəbati motivlər xalçaçılıq, zərgərlik, ağacişləmə, daş üzərində oyma, metal məmulatları və memarlıq bəzəklərində geniş istifadə olunub. Azərbaycan etnoqrafiyasına dair mənbələrdə zərgərlik məmulatlarında həndəsi, nəbati, zoomorf və astral motivli naxışların tətbiq edildiyi göstərilir.

“Nəbati” sözü nə deməkdir?

“Nəbati” sözü bitki aləmi ilə bağlı olan forma və təsvirləri bildirir. Dekorativ sənətdə nəbati ornament dedikdə təbiətdəki bitkilərdən götürülmüş və bədii şəkildə sadələşdirilmiş elementlər nəzərdə tutulur.

Belə naxışlarda gül, yarpaq, budaq, tumurcuq, ağac və müxtəlif sarmaşıq formalarından istifadə edilə bilər. Sənətkar bu elementləri təbiətdə olduğu kimi tam real təsvir etməyə bilər. Əksinə, onlar çox vaxt stilizə edilir, yəni dekorativ kompozisiyaya uyğunlaşdırılır.

Bu səbəbdən nəbati şəbəkədə məqsəd botaniki təsvir yaratmaq deyil, bitki formalarından istifadə etməklə ahəngdar ornament qurmaqdır.

Şəbəkə sənəti nədir?

Şəbəkə Azərbaycan ənənəvi dekorativ sənətində xüsusi yer tutan bədii işləmə üsullarından biridir. Ən tanınmış nümunələrdən biri taxta hissələrin kiçik elementlər şəklində bir-birinə keçirilməsi ilə hazırlanan şəbəkələrdir.

Belə konstruksiyalarda mürəkkəb həndəsi kompozisiyalar yaradılır və onların arasına rəngli şüşələr yerləşdirilə bilər. Azərbaycan Milli Kitabxanasında təqdim olunan materialda Şəki Xan Sarayının şəbəkələrinin çoxsaylı kiçik ağac elementlərindən yığıldığı, ənənəvi üsulda mismar və yapışqandan istifadə edilmədiyi qeyd olunur.

Şəbəkənin əsas quruluşu çox vaxt həndəsi prinsiplərə əsaslansa da, onun çərçivələrində və əlavə dekorativ hissələrində nəbati ornamentlərdən istifadə edilə bilər.

Nəbati və həndəsi şəbəkə arasında fərq

Həndəsi şəbəkədə əsas elementlər dairə, ulduz, çoxbucaq, romb və müxtəlif düz və əyri xətlərin təkrarlanmasından yaranır. Nəbati kompozisiyada isə əsas vizual motivlər bitki formalarıdır.

Lakin ənənəvi Azərbaycan sənətində bu iki istiqamət çox vaxt bir-birindən tam ayrılmır. Həndəsi quruluşun daxilində və ya ətrafında yarpaq, gül və budaq motivləri yerləşdirilə bilər.

Şəki şəbəkələri haqqında materiallarda da həndəsi şəbəkə naxışlarının nəbati məzmunlu çərçivə ornamentləri ilə tamamlandığı göstərilir.

Bu birləşmə kompozisiyanı həm nizamlı, həm də daha canlı göstərir.

Nəbati şəbəkədə hansı motivlər istifadə olunur?

Nəbati şəbəkədə ən çox gül, yarpaq, budaq, qönçə və sarmaşıq formalarına rast gəlinir. Ayrı-ayrı sənət nümunələrində konkret bitkilər də stilizə oluna bilər.

Azərbaycan zərgərlik ənənəsində gül, yarpaq və şaxə kimi motivlərin müxtəlif bəzək məmulatlarında tətbiq edildiyi göstərilir. Şəbəkəçilik üsulu ilə hazırlanmış bəzi bəzək əşyalarında gül-çiçək, yarpaq, qönçə, ulduz, aypara və buta kimi elementlər birlikdə işlənib.

Bu motivlər bir-birinin davamı kimi təkrarlana, simmetrik qurula və ya mərkəzi element ətrafında yerləşdirilə bilər.

Nəbati şəbəkə harada istifadə olunur?

Nəbati şəbəkə yalnız pəncərə bəzəyi ilə məhdudlaşmır. Onun elementlərinə memarlıqda, ağacişləmədə, zərgərlikdə, metal üzərində işləmədə və digər dekorativ sənət növlərində rast gəlmək mümkündür.

Memarlıqda belə ornamentlər pəncərə və qapı çərçivələrində, tavanlarda, sütunlarda və interyer elementlərində istifadə edilə bilər. Taxta üzərində oyma işlərində bitki motivləri şəbəkə quruluşunu tamamlayan dekorativ haşiyə rolunu oynaya bilər.

Zərgərlikdə isə nəbati motivlər metal üzərində incə işlənmiş ornament şəklində tətbiq olunur. Azərbaycan etnoqrafiyasına dair materiallarda şəbəkəçilik, döymə və digər üsullarla hazırlanmış zinət əşyalarında nəbati naxışların geniş istifadəsi qeyd edilir.

Şəki şəbəkələrinin xüsusiyyəti

Azərbaycan şəbəkə sənətindən danışarkən Şəki xüsusi yer tutur. Şəki Xan Sarayı bu sənətin ən tanınmış nümunələrindən biri hesab edilir.

Sarayın şəbəkələrində xırda taxta hissələr mürəkkəb həndəsi quruluşda birləşdirilib və rəngli şüşələrlə tamamlanıb. Şəbəkə çərçivələrində isə nəbati xarakterli ornamentlərdən istifadə edilib. Bu yanaşma həndəsi və bitki mənşəli motivlərin bir kompozisiyada birləşdirilməsini nümayiş etdirir.

Beləliklə, nəbati şəbəkə ayrıca yalnız bitki rəsmlərindən ibarət ornament kimi deyil, çox vaxt daha mürəkkəb dekorativ sistemin bir hissəsi kimi də çıxış edir.

Nəbati ornamentlərin dekorativ xüsusiyyəti

Nəbati ornamentlərin əsas üstünlüyü formaların sərbəst və axıcı olmasıdır. Yarpaq və budaqların əyri xətləri həndəsi naxışların sərt quruluşunu yumşalda və kompozisiyaya hərəkət hissi verə bilər.

Sənətkar eyni motivi ardıcıl təkrarlamaqla ritm yaradır. Simmetriya isə ornamentin ümumi tarazlığını təmin edir.

Bu xüsusiyyətlər səbəbindən nəbati motivlər əsrlər boyunca müxtəlif Azərbaycan sənət növlərində istifadə olunub və milli dekorativ sənətin xarakterik elementlərindən birinə çevrilib.