Nadir kitablar

Nadir kitab az sayda çap olunmuş, dövrümüzə məhdud nüsxədə gəlib çatmış, tarixi, elmi, ədəbi, mədəni və ya kolleksiya dəyərinə malik nəşrdir. Kitabın nadir hesab olunması yalnız onun yaşından asılı deyil. Nəşrin tirajı, ilk nəşr olması, müəllifin imzası, xüsusi cildlənməsi, tarixi qeydlər, əvvəlki sahiblik tarixi və qorunma vəziyyəti də onun dəyərinə təsir edə bilər.

Bəzi nadir kitablar məşhur əsərlərin ilk nəşrləri, qədim çap nümunələri, məhdud tirajlı buraxılışlar və ya tarixi şəxsiyyətlərə məxsus nüsxələrdir. Digər hallarda kitabın daxilində müəllifin avtoqrafı, əl yazısı qeydləri, möhürlər və ya xüsusi ithaf onun kolleksiya və tədqiqat əhəmiyyətini artıra bilər.

Nadir kitabların əsas xüsusiyyətləri

Nadir kitabların qiymətləndirilməsində bir neçə əsas meyar nəzərə alınır. İlk növbədə nəşrin hansı ildə və harada çap edildiyi, tirajının nə qədər olduğu və bu gün neçə nüsxəsinin qorunduğu araşdırılır. İlk nəşrlər və müəllifin sağlığında çap edilmiş xüsusi buraxılışlar kolleksiyaçılar üçün daha çox maraq doğura bilər.

Kitabın fiziki vəziyyəti də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Orijinal cildin, titul səhifəsinin, illüstrasiyaların və bütün səhifələrin qorunması dəyəri artırır. Sonradan aparılmış keyfiyyətsiz bərpa, çatışmayan səhifələr və ciddi zədələr isə əksinə, kitabın kolleksiya dəyərini azalda bilər.

Nəşrin mənşəyi və əvvəlki sahibləri haqqında məlumat “provenans” adlanır. Tanınmış yazıçı, alim, dövlət xadimi və ya digər tarixi şəxsə məxsus olmuş kitablar bu səbəbdən ayrıca əhəmiyyət qazana bilər.

Qədim çap və kolleksiya nəşrləri

Avropada çapçılığın ilk dövrlərinə aid XV əsr kitabları “inkunabula” adlandırılır və kitab tarixinin ən qiymətli nümunələri sırasında yer alır. Daha sonrakı əsrlərin erkən çap kitabları da onların elmi və mədəni əhəmiyyətindən asılı olaraq nadir fondlara daxil edilə bilər.

Nadir kitab kateqoriyasına yalnız çox qədim əsərlər daxil deyil. XX əsrdə məhdud sayda çap olunmuş, müəllif tərəfindən imzalanmış və ya sonradan böyük mədəni əhəmiyyət qazanmış nəşrlər də nadir ola bilər. Bəzi ədəbi əsərlərin ilk tirajları, xüsusi dizaynlı bibliofil nəşrlər və senzura səbəbindən az nüsxəsi qorunmuş kitablar kolleksiya bazarında yüksək maraq doğurur.

Kitabın maddi dəyəri ilə elmi və mədəni dəyəri həmişə eyni olmur. Bəzi nəşrlər bazarda yüksək qiymətə malik olmasa da, müəyyən dövrün dili, mətbəə texnologiyası, elmi düşüncəsi və ictimai həyatı haqqında mühüm məlumat daşıya bilər.

Nadir kitabların qorunması və kitabxanalardakı rolu

Nadir kitabların qorunması xüsusi şərait tələb edir. Temperatur və rütubətin sabit saxlanılması, birbaşa günəş işığından qorunma, turşulu materiallarla təmasın məhdudlaşdırılması və düzgün saxlanma üsulları kağızın, cildin və mürəkkəbin uzun müddət qorunmasına kömək edir.

Milli və elmi kitabxanalarda nadir kitab fondları ayrıca mühafizə rejimində saxlanılır. Belə nəşrlər tədqiqatçılar üçün tarixi, filoloji, biblioqrafik və mədəni araşdırmaların mühüm mənbəyidir. Rəqəmsallaşdırma layihələri isə kövrək orijinal nüsxələrə fiziki müdaxiləni azaltmaqla onların məzmununun daha geniş auditoriyaya çatdırılmasına imkan verir.

Azərbaycanda da qədim çap kitabları, nadir nəşrlər və əlyazmalar müxtəlif kitabxana və elmi müəssisələrin fondlarında qorunur. Azərbaycan Milli Kitabxanası və AMEA-nın Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutu ölkənin kitab və yazılı irsinin qorunmasında mühüm rol oynayan qurumlar sırasındadır.