Nailə Vəlixanlı

Nailə Məmmədəli qızı Vəlixanlı azərbaycanlı tarixçi-şərqşünas alim, tarix elmləri doktoru, professor, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü və Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinin direktorudur. Onun elmi fəaliyyətinin əsas istiqamətlərini Azərbaycanın orta əsrlər tarixi, ərəb mənbəşünaslığı, Ərəb Xilafəti dövründə Azərbaycan, tarixi coğrafiya və muzeyşünaslıq təşkil edir. Nailə Vəlixanlı 1998-ci ildən Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinə rəhbərlik edir və 2026-cı ildə də bu vəzifədə fəaliyyətini davam etdirir.

Təhsili və şərqşünaslıq üzrə hazırlığı
Nailə Vəlixanlı 25 dekabr 1940-cı ildə Bakı şəhərində anadan olub. 1958-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Şərqşünaslıq fakültəsinin ərəb şöbəsinə daxil olub və 1963-cü ildə ali təhsilini fərqlənmə diplomu ilə başa vurub. Daha sonra Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Şərqşünaslıq İnstitutunda aspirantura təhsili alıb. Ərəb dilini və orta əsr Şərq mənbələrini dərindən bilməsi onun sonrakı elmi fəaliyyətinin əsas istiqamətini müəyyənləşdirib.

Azərbaycanın orta əsrlər tarixinin tədqiqi
Nailə Vəlixanlının elmi yaradıcılığında VII–XII əsrlərdə Azərbaycanın tarixi xüsusi yer tutur. O, ərəb coğrafiyaşünaslarının, səyyahların və orta əsr müəlliflərinin məlumatlarını araşdıraraq həmin dövrdə Azərbaycanın şəhərləri, ticarət yolları, iqtisadi həyatı, siyasi vəziyyəti və tarixi coğrafiyası haqqında elmi tədqiqatlar aparıb. Alimin araşdırmaları xüsusilə Azərbaycanın Ərəb Xilafətinin tərkibində olduğu dövrün öyrənilməsinə mühüm töhfə verib.

Ərəb mənbələrinin Azərbaycan tarixində rolu
Nailə Vəlixanlının ilk böyük tədqiqatlarından biri IX–XII əsr ərəb coğrafiyaşünas və səyyahlarının Azərbaycan haqqında məlumatlarının öyrənilməsi ilə bağlı olub. Bu istiqamətdə o, ərəb dilində yazılmış tarixi və coğrafi əsərləri təhlil edərək Azərbaycan tarixinin yazılı mənbə bazasının genişləndirilməsinə çalışıb. Belə mənbələr orta əsr şəhərlərinin yerləşməsi, əhalinin məşğuliyyəti, iqtisadi münasibətlər və regionlararası əlaqələr haqqında qiymətli məlumatlar verir.

Elmi dərəcələri və AMEA-da fəaliyyəti
Nailə Vəlixanlı 1968-ci ildə namizədlik, 1994-cü ildə isə doktorluq dissertasiyasını müdafiə edib. 2001-ci ildə AMEA-nın müxbir üzvü, 2007-ci ildə isə həqiqi üzvü – akademik seçilib. O, 1963–1992-ci illərdə Şərqşünaslıq İnstitutunda, 1992–1998-ci illərdə isə A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutunda fəaliyyət göstərib. 2007–2013-cü illərdə AMEA-nın vitse-prezidenti olub və bu vəzifəyə seçilən ilk qadın alim kimi Azərbaycan elmi tarixində xüsusi yer tutub.

Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinə rəhbərliyi
Nailə Vəlixanlı 1998-ci ildən Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinin direktorudur. Onun rəhbərliyi dövründə muzeyin fondlarının elmi tədqiqi, eksponatların sistemləşdirilməsi, sərgilərin təşkili, kataloq və elmi nəşrlərin hazırlanması istiqamətində fəaliyyət davam etdirilib. Muzey Azərbaycanın qədim dövrdən müasir mərhələyədək tarixini əks etdirən zəngin arxeoloji, etnoqrafik, numizmatik, sənədli və məişət materiallarını qoruyan əsas elmi-mədəni müəssisələrdən biridir.

Elmi əsərləri və mənbəşünaslıq fəaliyyəti
Akademik Nailə Vəlixanlı Azərbaycanın orta əsrlər tarixi, ərəb mənbələri, tarixi coğrafiya və muzey materiallarının tədqiqinə həsr olunmuş 200-dən artıq elmi əsərin müəllifidir. Onun tədqiqatlarında yazılı mənbələrin tərcüməsi və şərhi, tarixi məlumatların müqayisəli təhlili və Azərbaycan tarixinin müxtəlif məsələlərinin elmi əsaslarla izahı mühüm yer tutur. 2026-cı ildə AMEA-nın Mərkəzi Elmi Kitabxanası alimin 85 illik yubileyinə həsr edilmiş yeni biblioqrafik göstəricini nəşr edib.

Pedaqoji fəaliyyəti və tarixçi kadrların hazırlanması
Nailə Vəlixanlı uzun illər pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olub. O, Bakı Dövlət Universiteti, Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutu və digər ali məktəblərdə ərəb ölkələri tarixi, İslam tarixi, Azərbaycan tarixi, dünya dinləri, mənbəşünaslıq və tarixşünaslıq üzrə dərslər və xüsusi kurslar tədris edib. Onun elmi rəhbərliyi altında tarix və şərqşünaslıq sahəsində tədqiqatçılar hazırlanıb.

“Şöhrət” və “Şərəf” ordenləri
Nailə Vəlixanlının Azərbaycan elminin inkişafındakı fəaliyyəti dövlət tərəfindən müxtəlif illərdə qiymətləndirilib. 24 dekabr 2010-cu ildə o, “Şöhrət” ordeni ilə təltif olunub. 2015-ci ildə tarix və şərqşünaslıq elmlərinin, eləcə də muzeyşünaslığın inkişafındakı xidmətlərinə görə “Əməkdar elm xadimi” fəxri adına layiq görülüb. 30 dekabr 2020-ci ildə isə Azərbaycan elminin inkişafındakı böyük xidmətlərinə görə “Şərəf” ordeni ilə təltif edilib.

Azərbaycan tarixşünaslığında Nailə Vəlixanlının yeri
Nailə Vəlixanlının elmi fəaliyyəti şərqşünaslıq, orta əsrlər tarixi və muzeyşünaslığın kəsişməsində formalaşıb. Ərəb mənbələrinin Azərbaycan tarixinin öyrənilməsinə cəlb edilməsi, orta əsrlərin siyasi və sosial-iqtisadi tarixinin araşdırılması, tarixi coğrafiya və muzey fondlarının elmi tədqiqi onun yaradıcılığının əsas istiqamətləridir. Uzunmüddətli elmi və təşkilati fəaliyyəti onu Azərbaycan tarixşünaslığının tanınmış nümayəndələrindən birinə çevirib.