#nazim mustafa
Nazim Mustafa
Nazim Mustafa — tam adı Nazim Yusif oğlu Mustafayev — azərbaycanlı tarixçi, tarix üzrə fəlsəfə doktoru və Azərbaycan Respublikasının Dövlət Mükafatı laureatıdır. O, uzun illər Azərbaycan tarixinin, xüsusilə Qərbi Azərbaycanın, İrəvan şəhərinin və İrəvan xanlığının tarixi, azərbaycanlıların deportasiyası, tarixi toponimlərin dəyişdirilməsi və regionun demoqrafik keçmişi ilə bağlı araşdırmalar aparıb. Nazim Mustafa Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Tarix və Etnologiya İnstitutunun əməkdaşı kimi tanınır.
Doğulduğu yer və təhsili
Nazim Mustafa 2 yanvar 1957-ci ildə Amasiya rayonunun Güllübulaq kəndində anadan olub. Mənbələrdə bu ərazi Qərbi Azərbaycanın tarixi bölgələrindən biri kimi təqdim edilir.
O, 1972–1977-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin, indiki Bakı Dövlət Universitetinin mexanika-riyaziyyat fakültəsində təhsil alıb. Sonrakı fəaliyyətini isə əsasən tarix, ictimai araşdırmalar və elmi tədqiqat sahəsinə yönəldib.
Elmi fəaliyyətə keçidi
Nazim Mustafanın elmi fəaliyyəti xüsusilə 1990-cı illərdən etibarən Azərbaycan tarixi və milli münasibətlər məsələləri ilə sıx bağlı olub. O, müxtəlif illərdə Azərbaycan Qaçqınlar Cəmiyyətində, Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Fəlsəfə və Hüquq İnstitutunda, Milli Münasibətlər İnstitutunda və daha sonra Tarix İnstitutunda çalışıb.
2003-cü ildən Tarix İnstitutunda elmi fəaliyyət göstərməsi onun Qərbi Azərbaycan və İrəvan mövzularında uzunmüddətli araşdırmalar aparmasına imkan yaradıb.
Qərbi Azərbaycan üzrə araşdırmaları
Nazim Mustafanın elmi fəaliyyətinin ən mühüm istiqamətlərindən biri Qərbi Azərbaycanın tarixidir. Onun araşdırmalarında indiki Ermənistan ərazisində tarixən yaşamış azərbaycanlıların məskunlaşması, demoqrafik vəziyyəti, mədəni irsi və deportasiya prosesləri geniş yer tutur.
Qərbi Azərbaycan İcmasının materiallarında onun Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti və sovet dövründə Qərbi Azərbaycan haqqında məqalələri ayrıca mənbə kimi göstərilir.
İrəvan şəhərinin tarixinin araşdırılması
Nazim Mustafanın yaradıcılığında İrəvan şəhəri xüsusi yer tutur. Onun İrəvanın tarixi, əhalisi, memarlığı, dini abidələri, elm, təhsil və mədəni həyatına dair çoxsaylı araşdırmaları mövcuddur.
Azərbaycan Milli Kitabxanasının materiallarında onun İrəvan şəhərinin tarixini monoqrafik şəkildə araşdıran tədqiqatçılardan biri olduğu vurğulanır. 2015-ci ildə Türkiyədə İrəvanın tarixinə dair kitabı, 2020-ci ildə isə Bakıda “İrəvan şəhəri” adlı əsəri nəşr olunub.
İrəvan xanlığı mövzusu
Nazim Mustafa İrəvan xanlığının tarixi ilə də məşğul olub. Bu istiqamətdə onun diqqəti xüsusilə bölgənin siyasi tarixi, əhali tərkibi, dini və memarlıq irsi üzərində cəmlənir.
Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsinin Təpəbaşı məscidi ilə bağlı materialında onun İrəvan xanlığı və İrəvandakı məscidlərə dair əsərləri mənbə kimi göstərilib.
Deportasiya mövzusunda tədqiqatları
Nazim Mustafanın araşdırmalarında azərbaycanlıların indiki Ermənistan ərazisindən deportasiyası ayrıca istiqamətdir. O, XX əsrdə baş vermiş köçürülmə və deportasiya proseslərini arxiv və tarixi materiallar əsasında araşdırıb.
Bu mövzu onun həm elmi məqalələrində, həm də Qərbi Azərbaycan tarixinə dair ümumi tədqiqatlarında əsas xəttlərdən biridir.
1905–1906-cı illər hadisələri üzrə dissertasiyası
Nazim Mustafa 1905–1906-cı illərdə İrəvan quberniyası və Zəngəzur qəzasında baş verən hadisələrlə bağlı dissertasiya işi müdafiə edib. Bu araşdırma onun tarix üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi almasına əsas verən tədqiqatlardan biridir.
Azərbaycan Milli Kitabxanasının məlumatında onun bu mövzuda dissertasiyanı 2014-cü ildə müdafiə etdiyi göstərilir.
Tarixi toponimlərə marağı
Nazim Mustafanın araşdırmalarında yer adlarının dəyişdirilməsi də mühüm istiqamətlərdəndir. Toponimlər müəyyən ərazinin tarixi, etnik və mədəni keçmişi haqqında mühüm məlumat daşıdığı üçün bu sahə Qərbi Azərbaycan tarixinin öyrənilməsində xüsusi əhəmiyyətə malikdir.
Onun tədqiqatlarında İrəvan və ətraf bölgələrdə Azərbaycan mənşəli tarixi yaşayış məntəqələrinin adlarının dəyişdirilməsi məsələlərinə diqqət yetirilir.
Prezident Kitabxanasındakı fəaliyyəti
Nazim Mustafa elmi fəaliyyətlə yanaşı Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin Prezident Kitabxanasında da çalışıb. Bioqrafik mənbələrdə onun 2004-cü ilin dekabrından kitabxanada şöbə müdiri kimi fəaliyyət göstərdiyi qeyd olunur.
Bu fəaliyyət onun tarixi sənədlər, elektron resurslar və elmi informasiya bazaları ilə işləməsi üçün əlavə peşəkar platforma yaradıb.
Mətbuat sahəsində fəaliyyəti
Nazim Mustafa müxtəlif illərdə mətbuatla da əməkdaşlıq edib. Mənbələrdə onun 1993–2004-cü illərdə “Vətəndaş”, “Avrasiya”, “Dövran” və “Xalq qəzeti” kimi nəşrlərlə işlədiyi göstərilir.
Bu fəaliyyət elmi və tarixi mövzuların daha geniş ictimai auditoriyaya çatdırılması baxımından onun fəaliyyətinin ayrıca istiqamətini təşkil edib.
Dövlət Mükafatı laureatı
Nazim Mustafa Azərbaycan Respublikasının Dövlət Mükafatı laureatıdır. Bioqrafik və elmi mənbələrdə onun 2012-ci ildə bu mükafata layiq görüldüyü qeyd olunur.
Dövlət Mükafatı onun Azərbaycan tarixşünaslığı və elmi araşdırmalar sahəsində fəaliyyətinin ən mühüm rəsmi qiymətləndirilmələrindən biridir.
Qərbi Azərbaycanın mədəni irsi üzrə araşdırmaları
Nazim Mustafa yalnız siyasi tarix və deportasiya məsələləri ilə deyil, mədəniyyət və incəsənətlə də bağlı materialların müəllifidir. Qərbi Azərbaycan İcmasının mənbələr siyahısında onun “İrəvan incəsənəti”, “Qərbi Azərbaycanda mətbuat”, “Qərbi Azərbaycanda elm və təhsil” kimi mövzular üzrə müəllif olduğu göstərilir.
Bu, onun tədqiqatlarının siyasi tarixlə məhdudlaşmadığını, regionun mədəni və ictimai həyatını da əhatə etdiyini göstərir.
İrəvandakı dini abidələrə dair tədqiqatları
Nazim Mustafa İrəvandakı məscidlər və digər tarixi-memarlıq abidələri haqqında da araşdırmalar aparıb. Onun əsərləri müəyyən dini abidələrin tarixi və memarlıq vəziyyəti ilə bağlı rəsmi materiallarda mənbə kimi istifadə olunur.
Təpəbaşı məscidi barədə dövlət materialında onun həm “İrəvan xanlığı: Erməni vandallarının yox etdiyi İrəvan məscidləri”, həm də “İrəvan şəhəri” kitablarına istinad edilir.
Nazim Mustafanın tarixşünaslıqdakı istiqaməti
Nazim Mustafanın peşəkar profili ilk növbədə Qərbi Azərbaycan, İrəvan və regiondakı azərbaycanlıların tarixi ilə bağlıdır. Onun araşdırmalarında arxiv sənədləri, tarixi xəritələr, statistik materiallar və müxtəlif yazılı mənbələrdən istifadə əsas yer tutur.
Bu istiqamət Azərbaycan tarixşünaslığında Qərbi Azərbaycanın sistemli şəkildə öyrənilməsinə yönələn araşdırma sahələrindən biridir.
Nazim Mustafa və elmi mənbələrin toplanması
Tarixçinin fəaliyyətində müxtəlif dövrlərə aid materialların toplanması və müqayisəli təhlili xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İrəvanın şəhər tarixi kimi mövzular müxtəlif imperiya, sovet və yerli mənbələrin paralel öyrənilməsini tələb edir.
Nazim Mustafanın biblioqrafik materiallarında onun Qərbi Azərbaycanla bağlı geniş mənbə bazası üzərində işlədiyi vurğulanır.
Nazim Mustafanın elmi irsi
Nazim Mustafanın elmi irsinin əsas hissəsi İrəvan şəhəri, İrəvan xanlığı, Qərbi Azərbaycan, deportasiya, toponimika və regionun mədəni irsinə həsr olunub. Onun əsərləri bu mövzular üzrə sonrakı araşdırmalarda və müxtəlif rəsmi məlumat bazalarında mənbə kimi istifadə edilir.
Tarix üzrə fəlsəfə doktoru və Dövlət Mükafatı laureatı kimi onun fəaliyyəti Qərbi Azərbaycan mövzusunun Azərbaycan tarixşünaslığında geniş şəkildə araşdırılması ilə sıx bağlıdır.
