Neft

Neft yerin geoloji qatlarında təbii şəkildə yaranan, əsasən müxtəlif karbohidrogenlərin qarışığından ibarət maye faydalı qazıntıdır. Yeraltı yataqdan çıxarılan və hələ emal edilməmiş neft xam neft adlanır. Onun tərkibində karbohidrogenlərlə yanaşı az miqdarda kükürd və müxtəlif digər maddələr də ola bilər.

Neft milyonlarla il əvvəl yaşamış orqanizmlərin qalıqlarının çöküntü qatları altında qalması və uzun geoloji dövr ərzində istilik və təzyiqin təsirinə məruz qalması nəticəsində formalaşıb. Buna görə neft bərpa olunmayan fosil enerji resurslarına aid edilir.

Xam neft birbaşa avtomobilə doldurulan benzin və ya dizel deyil. Yataqdan hasil edilən neft emal müəssisəsinə göndərilir və burada müxtəlif məhsulların alınması üçün bir sıra texnoloji proseslərdən keçirilir.

Neft harada yerləşir?

Neft yerin altında böyük boşluqlarda “yeraltı göl” şəklində yerləşmir. O, əsasən məsaməli və keçirici süxurların daxilindəki çox kiçik boşluqlarda toplanır.

Belə geoloji strukturlarda neftlə yanaşı təbii qaz və lay suyu da ola bilər.

Neft yatağının aşkar edilməsi üçün əvvəlcə geoloji və geofiziki tədqiqatlar aparılır. Perspektivli struktur müəyyən edildikdən sonra kəşfiyyat quyuları qazılır.

Quyudan alınan məlumatlar yatağın quruluşunu, neftin xüsusiyyətlərini və ehtiyatların mümkün həcmini qiymətləndirməyə kömək edir.

Neft həm quruda, həm də dəniz dibinin altındakı geoloji laylarda mövcud ola bilər. Azərbaycan üçün Xəzər dənizində yerləşən yataqlar xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Neft necə hasil edilir?

Neft yatağı müəyyən edildikdən və kommersiya baxımından işlənməsi məqsədəuyğun hesab olunduqdan sonra hasilat quyuları qazılır.

Quruda qazma qurğuları, dənizdə isə yatağın yerləşməsindən və suyun dərinliyindən asılı olaraq müxtəlif tipli platforma və qazma qurğuları istifadə edilə bilər.

Quyu məhsulu səthə çıxdıqda onun tərkibində yalnız neft olmaya bilər. Qaz, su və digər komponentlərin ayrılması üçün separator və başqa texnoloji avadanlıqdan istifadə olunur.

Yataqdakı təbii təzyiq hasilat üçün kifayət etmədikdə müxtəlif əlavə üsullar tətbiq edilə bilər. Lay təzyiqinin saxlanılması üçün su və ya qaz vurulması buna nümunədir.

Hasil edilən neft daha sonra saxlanma, emal və ya ixrac üçün nəql edilir.

Xam neft niyə birbaşa istifadə edilmir?

Xam neft müxtəlif qaynama temperaturuna və kimyəvi xüsusiyyətlərə malik çoxsaylı komponentlərin qarışığıdır.

Bu qarışığın gündəlik istifadə üçün yararlı məhsullara çevrilməsi neft emalı zavodlarında həyata keçirilir.

EIA neft emalının əsas mərhələlərini ayırma, çevirmə və təmizləmə kimi göstərir. İlk mərhələdə xam neft qızdırılır və distillə qurğularında müxtəlif fraksiyalara ayrılır. Daha mürəkkəb proseslərdə ağır komponentlər daha qiymətli yüngül məhsullara çevrilə və arzuolunmaz maddələr azaldıla bilər.

Bu səbəbdən neft quyusundan çıxan maye ilə yanacaqdoldurma məntəqəsində satılan benzin arasında böyük texnoloji fərq var.

Neftdən hansı məhsullar alınır?

Neftin ən tanınmış məhsulları benzin, dizel və aviasiya yanacağıdır. Lakin neftin istifadəsi nəqliyyat yanacaqları ilə məhdudlaşmır.

Emal nəticəsində kerosin, sürtkü materialları, asfalt komponentləri, neft koksu və neft-kimya sənayesi üçün müxtəlif xammallar əldə edilə bilər.

Neft-kimya xammalları plastiklər, sintetik materiallar və müxtəlif kimyəvi məhsulların istehsal zəncirində istifadə olunur.

Buna görə neft həm enerji mənbəyi, həm də kimya sənayesi üçün mühüm xammaldır.

Bütün neftlər eyni deyil

Müxtəlif yataqlardan çıxarılan xam neftlərin xüsusiyyətləri fərqlənir.

Əsas göstəricilərdən biri sıxlıqdır. Neft bu xüsusiyyətinə görə daha yüngül və ya daha ağır ola bilər. Sənayedə sıxlığın qiymətləndirilməsi üçün API gravity göstəricisindən geniş istifadə olunur.

Digər mühüm göstərici kükürdün miqdarıdır.

Yüngül xam neftdə adətən daha çox yüngül karbohidrogen olur və ondan yüksək dəyərli yanacaq məhsullarının alınması nisbətən sadə ola bilər. Ağır neftin yüksək dəyərli məhsullara çevrilməsi isə daha mürəkkəb və bahalı emal tələb edə bilər. Kükürdün yüksək olması da emal və son məhsulun keyfiyyəti baxımından arzuolunmaz xüsusiyyət hesab edilir.

Neft necə daşınır?

Neft hasilat sahəsindən emal zavoduna, terminala və ya ixrac nöqtəsinə müxtəlif üsullarla daşına bilər.

Böyük həcmdə və uzunmüddətli nəql üçün boru kəmərləri geniş istifadə olunur. Dəniz daşımalarında xüsusi neft tankerləri tətbiq edilir. Müəyyən marşrutlarda dəmir yolu sisternləri də istifadə oluna bilər.

Daşınma üsulu seçilərkən məsafə, həcm, infrastruktur, təhlükəsizlik və iqtisadi səmərəlilik nəzərə alınır.

Neftin boru kəmərindən və ya rezervuardan sızması torpağa və su hövzələrinə ciddi təsir göstərə bildiyindən nəql sistemlərində sızmanın aşkarlanması və qəza tədbirləri xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Neft yanğın baxımından təhlükəlidirmi?

Neft və bir çox neft məhsulu yanandır, lakin onların yanğın xüsusiyyətləri eyni deyil.

Mayenin özündən çox onun səthindən ayrılan və havada uyğun konsentrasiyada olan yanar buxarlar alışma prosesində mühüm rol oynayır. Məhsulun alışma temperaturu və digər fiziki-kimyəvi xüsusiyyətləri risk səviyyəsinə təsir edir.

Benzin kimi uçucu neft məhsulları xam neftin bir çox növündən fərqli davranır. Buna görə bütün neft məhsullarını eyni yanğın təhlükəsi səviyyəsində qiymətləndirmək düzgün deyil.

Neft sənayesində açıq alov, qığılcım, statik elektrik, isti səthlər və uyğun olmayan elektrik avadanlığı potensial alışma mənbələri kimi idarə olunur.

Neft dağılması hansı problemləri yaradır?

Neftin ətraf mühitə nəzarətsiz yayılması torpağın və suyun çirklənməsinə səbəb ola bilər.

Dənizə tökülən neft suyun səthində yayıla və sahil ekosistemlərinə, quşlara və digər canlılara təsir göstərə bilər.

Quruda sızma isə torpağa nüfuz edə və çirklənmiş sahənin təmizlənməsini tələb edə bilər.

Buna görə hasilat, saxlama və daşınma obyektlərində sızmaların qarşısının alınması, erkən aşkarlanması və qəza zamanı yayılmanın məhdudlaşdırılması üçün texniki və təşkilati tədbirlər tətbiq edilir.

Azərbaycan neftinin tarixi

Neft Azərbaycanın iqtisadi və sənaye tarixində xüsusi yer tutur. Abşeron yarımadasında neftdən istifadə haqqında məlumatlar əsrlər əvvələ gedib çıxır.

Azərbaycan Energetika Nazirliyinin məlumatına görə, Balaxanıda aşkar edilmiş yazı 1594-cü ildə usta Allahyar Məmməd Nuroğlunun 35 metr dərinliyində neft quyusu qazdığını göstərir.

Azərbaycanın sənaye neft tarixində ən mühüm hadisələrdən biri isə Bibiheybətdə baş verib. Energetika Nazirliyinin rəsmi məlumatına əsasən, 1846-cı ildə Bibiheybət yatağında 21 metr dərinlikdəki quyudan sənaye üsulu ilə neft çıxarılıb. Nazirlik bunu dünyada sənaye üsulu ilə neft hasilatının başlanğıcı kimi təqdim edir.

1859-cu ildə Bakıda ilk neftayırma qurğusu tikilib. XIX əsrin ikinci yarısında isə Balaxanı, Sabunçu, Ramanı və digər ərazilərdə sənaye miqyaslı hasilat genişlənib.

Bakı neftinin dünya sənayesində yeri

XIX əsrin sonlarında Bakı böyük neft sənayesi mərkəzinə çevrilmişdi.

Nobel qardaşları da daxil olmaqla yerli və xarici sahibkarlar burada hasilat, emal və nəqliyyat infrastrukturu yaratmışdılar. Azərbaycanlı neft sahibkarları Hacı Zeynalabdin Tağıyev, Musa Nağıyev, Şəmsi Əsədullayev və digər şəxslərin adları da Bakı neft sənayesinin tarixi ilə bağlıdır.

Energetika Nazirliyinin məlumatına görə, 1878-ci ildə Balaxanı ilə Bakıdakı neft emalı zavodu arasında ilk neft kəməri çəkilib. 1901-ci ildə isə Azərbaycanda neft hasilatı 11 milyon tona çatmışdı və həmin göstərici dünya hasilatının yarısından çoxunu təşkil edirdi.

Beləliklə, Bakı XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində qlobal neft sənayesinin əsas mərkəzlərindən biri olmuşdu.

Neft Daşları

Azərbaycanın neft tarixinin digər mühüm mərhələsi Xəzər dənizində dəniz neft hasilatının inkişafıdır.

1949-cu il noyabrın 7-də Neft Daşlarında 942 metr dərinliyə qazılmış quyudan gündəlik 100 ton neft əldə edilib. Energetika Nazirliyi bu hadisəni açıq dənizdə neft hasilatının inkişafında tarixi mərhələ kimi təqdim edir.

Sonrakı dövrdə Xəzərdə Günəşli, Çıraq, Azəri və digər yataqların kəşfi Azərbaycanın dəniz neft sənayesini daha da genişləndirdi.

Neft Daşları isə dənizin üzərində estakadalar, istehsalat obyektləri və yaşayış infrastrukturu yaradılmış unikal sənaye məkanı kimi tanındı.

“Əsrin müqaviləsi” və müasir neft dövrü

Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra ölkənin neft sənayesində yeni mərhələ başladı.

1994-cü il sentyabrın 20-də Xəzərin Azərbaycan sektorundakı Azəri, Çıraq və Günəşli yataqlarının işlənməsi ilə bağlı hasilatın pay bölgüsü sazişi imzalandı. Bu saziş Azərbaycanda geniş şəkildə “Əsrin müqaviləsi” kimi tanınır.

Layihə çərçivəsində böyük həcmdə xarici investisiya və müasir dəniz texnologiyaları Azərbaycan neft sektoruna daxil oldu.

2017-ci ildə AÇG üzrə dəyişdirilmiş və yenidən işlənmiş saziş imzalandı və yataqların işlənmə müddəti 2049-cu ilədək uzadıldı. AÇG-nin növbəti inkişaf mərhələlərindən biri olan Azəri Mərkəzi Şərqi platformasında isə 2024-cü ilin aprelində neft hasilatına başlanıldı.

Neft və təbii qaz eyni şeydirmi?

Neft və təbii qaz hər ikisi karbohidrogen mənşəli fosil resurslardır, lakin eyni maddə deyil.

Xam neft normal şəraitdə əsasən maye, təbii qaz isə qaz halında olan karbohidrogenlərdən ibarətdir.

Bəzi yataqlarda neft və qaz birlikdə mövcud olur. Neft quyusundan çıxan məhsulun tərkibində səthdə ayrılan qaz da ola bilər.

Neft emalı və təbii qaz emalı da fərqli texnoloji proseslərdir. Buna görə “neft-qaz sənayesi” vahid sektor kimi işlədilsə də, onun daxilində müxtəlif hasilat və emal istiqamətləri mövcuddur.

Neft niyə hələ də geniş istifadə olunur?

Neft yüksək enerji sıxlığına malik olması, daşınma imkanları və onilliklər ərzində yaradılmış qlobal infrastruktur səbəbindən nəqliyyat və sənayedə geniş istifadə edilir.

Avtomobil, aviasiya və dəniz nəqliyyatında istifadə olunan yanacaqların böyük hissəsi tarixən neft məhsullarına əsaslanıb.

Eyni zamanda neft kimya sənayesi üçün də xammaldır. Plastiklər, sintetik materiallar və bir çox sənaye məhsulunun istehsal zəncirində neft mənşəli komponentlər istifadə olunur.

Bununla yanaşı, neft məhsullarının yandırılması istixana qazı emissiyaları yaratdığı üçün enerji sistemlərində bərpa olunan enerji, elektrik nəqliyyatı və enerji səmərəliliyinin genişləndirilməsi istiqamətində dəyişikliklər gedir.

Neft buna görə yalnız yeraltından çıxarılan qara maye deyil. O, hasilatdan emala, boru kəmərlərindən neft-kimya sənayesinə qədər böyük texnoloji və iqtisadi zəncirin əsas xammallarından biridir. Azərbaycan üçün isə neft həm təbii resurs, həm də ölkənin sənaye tarixinin formalaşmasına ciddi təsir etmiş strateji məhsuldur.