Nuru Paşa

Nuru Paşa, tam adı ilə Nuri Killigil, Osmanlı hərbçisi, Qafqaz İslam Ordusunun komandanı və 1918-ci ildə Azərbaycanda baş verən hərbi-siyasi hadisələrin əsas simalarından biridir. O, 5 may 1890-cı ildə İstanbulda anadan olub və hərbi təhsil aldıqdan sonra Osmanlı ordusunda xidmət edib. Azərbaycan tarixində adı xüsusilə Bakının 1918-ci ilin sentyabrında azad edilməsi və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin hərbi quruculuğuna verdiyi töhfə ilə bağlıdır.

Qafqaz İslam Ordusunun komandanı
1918-ci ildə Nuru Paşa Qafqaz İslam Ordusunun komandanı təyin olunaraq Gəncəyə göndərilib. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökumətinin qərarı ilə ölkədə ordu quruculuğu prosesinə rəhbərlik də ona həvalə olunmuşdu. Qafqaz İslam Ordusu Osmanlı hərbi hissələri ilə Azərbaycan qüvvələrinin birgə fəaliyyət göstərdiyi hərbi birləşmə idi.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinə hərbi dəstək
1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti elan olunarkən Bakı bolşevik-daşnak qüvvələrinin nəzarətində idi və hökumət Gəncədə fəaliyyət göstərirdi. Azərbaycan nümayəndələrinin Osmanlı dövlətindən yardım istəməsindən sonra Nuru Paşa rəhbərlik etdiyi qüvvələrlə Azərbaycana gəldi. 4 iyun 1918-ci ildə Azərbaycan hökuməti ilə Osmanlı dövləti arasında dostluq və qarşılıqlı yardım müqaviləsi də imzalanmışdı.

Bakının azad edilməsində rolu
Qafqaz İslam Ordusunun ən mühüm hərbi əməliyyatlarından biri Bakı istiqamətində aparılan döyüşlər oldu. 15 sentyabr 1918-ci ildə Bakı şəhəri Qafqaz İslam Ordusunun və Azərbaycan qüvvələrinin birgə əməliyyatı nəticəsində azad edildi. Həmin gün Nuru Paşa Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökumətinə Bakının azad olunması barədə teleqram göndərmişdi.

Azərbaycan ordusunun formalaşmasında fəaliyyəti
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti silahlı qüvvələrinin təşkili zamanı Nuru Paşa mühüm rol oynayıb. Hökumətin qərarı ilə ordu quruculuğu prosesinə rəhbərlik ona həvalə edilmiş, mövcud Müsəlman korpusu əsasında hərbi strukturun inkişaf etdirilməsi istiqamətində addımlar atılmışdı. 26 iyun 1918-ci ildə Müsəlman korpusu Əlahiddə Azərbaycan korpusu adlandırıldı.

Birinci Dünya müharibəsində fəaliyyəti
Nuru Paşa Osmanlı ordusunda İtaliya–Osmanlı müharibəsi və Birinci Dünya müharibəsi dövründə xidmət edib. O, Osmanlı hərbi rəhbərlərindən Ənvər Paşanın kiçik qardaşı idi. Birinci Dünya müharibəsi zamanı Şimali Afrika və Qafqaz istiqamətində müxtəlif hərbi vəzifələrdə çalışıb.

Mondros müqaviləsindən sonrakı dövr
1918-ci ilin oktyabrında Mondros müqaviləsinin imzalanmasından sonra Osmanlı qoşunları Qafqazdan çıxmalı oldu. Nuru Paşa daha sonra ingilislər tərəfindən həbs edilmiş, lakin 1919-cu ildə həbsdən qaçaraq yenidən Qafqaz regionunda fəaliyyət göstərmişdi. Sonrakı dövrdə Türkiyəyə qayıdaraq hərbi və sənaye fəaliyyəti ilə məşğul olub.

Nuri Killigil və sənaye fəaliyyəti
Türkiyəyə qayıtdıqdan sonra Nuru Paşa Killigil soyadını götürüb. 1930-cu illərin sonlarından etibarən sənaye və silah istehsalı ilə məşğul olub, İstanbulda metal məmulatları və silah istehsal edən fabrik yaradıb. O, 2 mart 1949-cu ildə İstanbulun Sütlücə rayonundakı fabrikində baş verən güclü partlayış nəticəsində həyatını itirib.

Azərbaycan tarixində Nuru Paşanın yeri
Nuru Paşanın adı Azərbaycanda ilk növbədə 1918-ci ildə Qafqaz İslam Ordusuna rəhbərliyi və Bakının azad edilməsi ilə bağlı xatırlanır. Onun fəaliyyəti Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ilk aylarında hərbi təhlükəsizliyin təmin olunması və milli ordunun formalaşdırılması prosesinin mühüm hissəsi olub.