Obsidian

Obsidian vulkanik mənşəli təbii şüşədir. O, silisiumla zəngin lavanın çox sürətlə soyuması nəticəsində kristalların formalaşmasına kifayət qədər vaxt qalmadıqda yaranır. Obsidian adətən qara rəngdə olur, lakin tərkibindəki müxtəlif qarışıqlardan və mikroskopik strukturlardan asılı olaraq qəhvəyi, boz, yaşıl və ya müxtəlif rəng effektlərinə malik nümunələrinə də rast gəlinir.

Obsidian nədir?

Obsidian mineral deyil, amorf quruluşa malik vulkanik şüşə hesab olunur. Minerallardan fərqli olaraq onun daxilində nizamlı kristal quruluş formalaşmır.

Obsidian əsasən riolit tərkibli və yüksək silisiumlu lavanın sürətli soyuması nəticəsində əmələ gəlir. Soyuma prosesi çox sürətli olduğuna görə atomlar kristal quruluş yaratmağa imkan tapmır və nəticədə şüşəyəbənzər material yaranır.

Obsidian necə yaranır?

Obsidian vulkan püskürmələri zamanı səthə çıxan və ya səthə yaxın hissələrdə yerləşən lavanın sürətlə soyuması ilə formalaşır. Bu proses xüsusilə yüksək silisium tərkibli lavalarda baş verir.

Silisiumla zəngin lava adətən daha özlü olur. Belə lava sürətlə soyuduqda iri mineral kristalları formalaşmır və vahid şüşəyəbənzər kütlə yarana bilər.

Obsidianın əsas xüsusiyyətləri

Obsidianın ən xarakterik xüsusiyyətlərindən biri onun hamar və şüşəyəbənzər səthidir. Qırıldıqda konxoidal, yəni qabıqvari sınıq yaradır. Bu xüsusiyyət çox iti kənarların əmələ gəlməsinə səbəb olur.

Obsidianın Mohs sərtlik şkalası üzrə sərtliyi adətən təxminən 5–5,5 arasında qiymətləndirilir. Buna baxmayaraq, o kövrək materialdır və zərbə nəticəsində asanlıqla qırıla bilər.

Onun sıxlığı da tərkibindən asılı olaraq dəyişir, lakin əksər obsidian nümunələri digər vulkanik süxurlara yaxın fiziki xüsusiyyətlər göstərir.

Obsidianın rəngi

Ən geniş yayılmış obsidian qara rəngdədir. Lakin bütün obsidian nümunələri tam qara olmur.

Dəmir və digər elementlərin təsiri ilə qəhvəyi və ya qırmızımtıl rənglər yarana bilər. Bəzi nümunələrdə qaz qabarcıqları və mineral daxilolmalar xüsusi vizual effektlər yaradır.

“Qar dənəsi obsidianı” adlandırılan növdə ağ və ya boz rəngli kristobalit daxilolmaları görünür. “Göy qurşağı obsidianı” və “qızılı obsidian” kimi tanınan nümunələrdə isə işığın daxili strukturlarda əks olunması nəticəsində rəngli parıltılar yaranır.

Obsidian və mineral arasındakı fərq

Obsidian tez-tez mineral daş kimi təqdim edilsə də, elmi təsnifatda mineral sayılmır. Mineralın müəyyən kristal quruluşu olmalıdır, obsidian isə amorf maddədir.

Buna görə obsidian daha düzgün şəkildə təbii vulkanik şüşə və ya mineraloid kimi təsvir edilir. Mineraloidlər mineralabənzər xüsusiyyətlər göstərsələr də, minerallara xas tam kristal quruluşa malik olmurlar.

Tarixdə obsidianın istifadəsi

Obsidian insan tərəfindən minilliklər ərzində istifadə olunub. Qırıldıqda son dərəcə iti kənarlar yaratdığı üçün qədim dövrlərdə ox ucluqları, nizə ucluqları, bıçaqlar və müxtəlif kəsici alətlər hazırlanmasında istifadə edilirdi.

Arxeoloji tapıntılar obsidianın qədim icmalar arasında ticarət obyekti olduğunu da göstərir. Müəyyən obsidian yataqlarının kimyəvi xüsusiyyətlərini araşdırmaqla arxeoloqlar daş materiallarının hansı bölgədən gətirildiyini müəyyən edə bilirlər.

Bu məlumat qədim insanların ticarət yollarını və müxtəlif icmalar arasındakı əlaqələri öyrənmək üçün istifadə olunur.

Obsidianın müasir istifadəsi

Müasir dövrdə obsidian əsasən dekorativ və zərgərlik məqsədləri üçün istifadə edilir. Ondan boyunbağı, bilərzik, üzük üçün daş, suvenir, heykəlcik və müxtəlif bəzək əşyaları hazırlanır.

Cilalandıqda obsidian parlaq və hamar səth əldə edir. Xüsusilə qara, qar dənəsi və göy qurşağı effektli nümunələr dekorativ məqsədlərlə geniş istifadə olunur.

Obsidianın çox iti qırılma kənarları yaratması səbəbindən bəzi xüsusi kəsici alətlərdə də istifadəsi araşdırılıb. Bununla belə, kövrəkliyi onun geniş sənaye istifadəsini məhdudlaşdırır.

Obsidian harada tapılır?

Obsidian əsasən keçmişdə və ya hazırda vulkanik fəaliyyətin mövcud olduğu ərazilərdə rast gəlinir. Onun yataqları ABŞ, Meksika, Türkiyə, Ermənistan, İslandiya, İtaliya, Yaponiya və digər vulkanik regionlarda məlumdur.

Obsidian yatağının mövcudluğu ərazinin keçmiş geoloji və vulkanik fəaliyyəti haqqında mühüm məlumat verə bilər.

Obsidianın geologiyada əhəmiyyəti

Obsidian vulkanik proseslərin öyrənilməsində maraqlı geoloji materialdır. Onun kimyəvi tərkibi və strukturu lava növü, püskürmə şəraiti və soyuma prosesi barədə məlumat verə bilər.

Obsidian zamanla su molekullarını səthindən daxilinə doğru qəbul edə bilir. Bu xüsusiyyət arxeologiyada bəzi obsidian artefaktlarının nisbi yaşının qiymətləndirilməsi üçün istifadə olunan obsidian hidratasiya metodunun əsasını təşkil edir.

Obsidianın dekorativ xüsusiyyətləri

Obsidianın şüşəyəbənzər parlaqlığı və dərin qara rəngi onu dekorativ daş kimi fərqləndirir. Cilalanmış səthdə güclü əksolunma yarana bilər və bəzi nümunələrdə rəngli optik effektlər görünür.

Bununla belə, obsidian kövrək olduğuna görə ondan hazırlanmış əşyalar zərbələrdən və sərt mexaniki təsirlərdən qorunmalıdır.