Odun

Odun ağacın gövdə, budaq və digər oduncaq hissələrindən əldə edilən təbii materialdır. Azərbaycan dilində “odun” sözü xüsusilə yanacaq məqsədilə istifadə edilən ağac materialını ifadə edir. Odun tarixən insanların yaşayış yerlərinin qızdırılması, yeməklərin hazırlanması və müxtəlif təsərrüfat işləri üçün istifadə etdiyi əsas yanacaq növlərindən biri olub. Müasir dövrdə də, xüsusilə kənd və dağlıq ərazilərdə, odun istilik mənbəyi kimi istifadə olunur.

Odun nədir?

Yanacaq kimi istifadə olunan odun ağac və kolların gövdə, budaq və digər oduncaq hissələrindən əldə edilə bilər. Beynəlxalq terminologiyada buna “fuelwood” və ya “firewood” deyilir.

Odun biokütlə mənşəli yanacaqdır. Yandırıldıqda onun tərkibindəki kimyəvi enerji istilik enerjisinə çevrilir.

Odunu tikinti, mebel və digər məhsulların hazırlanmasında istifadə olunan taxta materialı ilə qarışdırmaq olmaz. Hər ikisinin mənbəyi ağac olsa da, “odun” sözü Azərbaycan dilində daha çox yanacaq üçün hazırlanmış ağacı bildirir.

Odun necə hazırlanır?

Yanacaq odunu ağacın uyğun hissələrinin müəyyən ölçülərə bölünməsi və istifadə üçün hazırlanması nəticəsində əldə edilir. İri ağac parçaları daşınma, saxlanma və sobada istifadəni asanlaşdırmaq məqsədilə daha kiçik hissələrə bölünə bilər.

Təzə kəsilmiş ağacın tərkibində xeyli nəmlik olur. Saxlanma müddətində bu nəmlik tədricən azalır və odun quruyur.

Odunun növü, ölçüsü, saxlanma şəraiti və havalandırılması onun quruma prosesinə təsir göstərir.

Quru və yaş odun

Odunun yanacaq kimi xüsusiyyətlərinə ən çox təsir edən amillərdən biri nəmlikdir. Yaş odunun tərkibindəki suyun qızdırılması və buxarlanması üçün enerjinin bir hissəsi sərf olunur.

Buna görə quru odun eyni şəraitdə yaş odunla müqayisədə daha səmərəli yanacaq hesab edilir. Həddindən artıq nəm odunun yandırılması tüstünün və natamam yanma məhsullarının artmasına da səbəb ola bilər.

Odunun quru və havalandırılan şəraitdə saxlanılması onun yanacaq kimi istifadəsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Odunun istifadə sahələri

Odun ən qədim enerji mənbələrindən biridir. Tarixən ondan əsasən yaşayış yerlərinin qızdırılması və yeməklərin hazırlanması üçün istifadə olunub.

Müasir dövrdə odun:

soba və buxarılarda;

kaminlərdə;

bəzi istilik sistemlərində;

yemək hazırlanmasında;

kənd təsərrüfatı və məişət fəaliyyətlərində;

müəyyən istehsal proseslərində istilik mənbəyi kimi istifadə edilə bilər.

Oduncaq materialından həmçinin kömür, yonqar, çip, briket və pellet kimi müxtəlif yanacaq məhsullarının hazırlanması mümkündür.

Odun və kömür arasındakı fərq

Odun və ağac kömürü eyni material deyil. Odun ağacın öz təbii quruluşunu əsasən saxlayan yanacaqdır.

Ağac kömürü isə oduncağın məhdud oksigen şəraitində termiki emalı nəticəsində əldə edilən karbonla zəngin materialdır. Buna görə onun fiziki xüsusiyyətləri adi odunun xüsusiyyətlərindən fərqlənir.

Həm odun, həm də ağac kömürü oduncaq mənşəli yanacaq qrupuna daxil edilə bilər, lakin onların hazırlanması və yanma xüsusiyyətləri eyni deyil.

Odunun saxlanılması

Odunun düzgün saxlanılması onun quru qalması üçün vacibdir. Yağış və torpaqla birbaşa təmas odunun nəmlənməsinə və istifadə xüsusiyyətlərinin pisləşməsinə səbəb ola bilər.

Odun saxlanılan sahədə havanın hərəkəti onun təbii şəkildə qurumasına kömək edir. Buna görə odun yığınları adətən havalandırmanın mümkün olduğu formada yerləşdirilir.

Yanğın təhlükəsizliyi baxımından böyük həcmdə odun ehtiyatının istilik və alov mənbələrindən təhlükəsiz məsafədə saxlanılması da mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Odun və yanğın

Odun yanar materialdır. Kifayət qədər istilik və uyğun şərait yarandıqda alışaraq yanmağa başlayır.

Yanma zamanı istiliklə yanaşı tüstü, qazlar və bərk hissəciklər əmələ gəlir. Natamam yanma zamanı karbonmonoksid kimi təhlükəli qazların yaranması mümkündür.

Bu səbəbdən odun sobası, kamin və digər yanma qurğularından istifadə edilən qapalı məkanlarda düzgün tüstü çıxışı və ventilyasiya xüsusilə vacibdir. Karbonmonoksid rəngsiz və qoxusuz olduğundan onun mövcudluğunu insan hissiyyat orqanları ilə etibarlı şəkildə müəyyən etmək mümkün deyil.

Odun və meşə ehtiyatları

Odun bərpa olunan biokütlə mənbəyi sayılsa da, onun ekoloji təsiri necə və haradan əldə edilməsindən asılıdır. Davamlı idarə olunan meşə və digər qanuni mənbələrdən əldə edilən oduncaqla nəzarətsiz ağac kəsilməsi eyni anlayış deyil.

Oduna tələbatın qanunsuz və nəzarətsiz ağac kəsilməsi hesabına ödənilməsi meşələrin vəziyyətinə və ekosistemlərə mənfi təsir göstərə bilər.

Buna görə oduncaq ehtiyatlarının qanuni və davamlı mənbələrdən əldə olunması meşələrin qorunması baxımından mühüm şərtdir.

Azərbaycanda oduncaq tədarükü

Azərbaycanda yanacaq odununa tələbatın müəyyən hissəsinin ödənilməsi üçün meşə təsərrüfatlarında qanunvericiliyə uyğun oduncaq tədarükü həyata keçirilir.

Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin 2025-ci il məlumatına əsasən, oduncaq tədarükü üçün ayrılmış sahələrdə əsasən yaşı ötmüş, inkişafdan qalmış, xəstəlik və zərərvericilərdən zədələnmiş, qurumuş və qurumaqda olan ağaclar qırmaya təyin edilib.

Belə yanaşma yanacaq odununa olan ehtiyacın meşələrin idarə olunması və mühafizəsi tələbləri çərçivəsində təmin edilməsinə xidmət edir.

Odunun kənd həyatında yeri

Odun Azərbaycan kənd məişətində tarixən mühüm yanacaq vasitələrindən biri olub. Xüsusilə qışı soyuq keçən dağ və dağətəyi yaşayış məntəqələrində evlərin qızdırılmasında odun sobalarından geniş istifadə edilib.

Qaz və elektrik infrastrukturu genişləndikcə odunun məişətdəki rolu bir çox ərazilərdə dəyişsə də, bəzi kəndlərdə və fərdi yaşayış evlərində odun hələ də əlavə və ya əsas istilik mənbələrindən biri olaraq qalır.

Bu baxımdan odun həm ənənəvi kənd məişəti, həm enerji istifadəsi, həm də meşə ehtiyatlarının davamlı idarə olunması ilə əlaqəli təbii materialdır.