Ombudsman

Ombudsman insan hüquq və azadlıqlarının müdafiəsi, pozulmuş hüquqların bərpası və hüquq pozuntularının qarşısının alınması istiqamətində fəaliyyət göstərən müstəqil institutdur. Azərbaycanda bu vəzifənin rəsmi adı Azərbaycan Respublikasının İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkilidir. Ombudsman dövlət və yerli özünüidarə orqanlarının, eləcə də vəzifəli şəxslərin fəaliyyəti ilə bağlı insan hüquqları pozuntularına dair müraciətləri araşdıra bilər.

Ombudsman institutunun əsas məqsədi nədir?
Ombudsman institutunun əsas məqsədi dövlət orqanları ilə vətəndaşlar arasında hüquqların qorunması baxımından əlavə müdafiə mexanizmi yaratmaqdır. Şəxs hüququnun pozulduğunu hesab etdikdə qanunla müəyyən edilmiş qaydada Ombudsmana müraciət edə bilər.

Ombudsmanın fəaliyyəti məhkəmə və digər dövlət orqanlarını əvəz etmir. O, insan hüquqlarının müdafiəsini təmin edən mövcud dövlət mexanizmlərinə əlavə müstəqil nəzarət vasitəsi kimi fəaliyyət göstərir.

Azərbaycanda Ombudsman institutu
Azərbaycanda Ombudsmanın fəaliyyəti “Azərbaycan Respublikasının İnsan hüquqları üzrə müvəkkili (ombudsman) haqqında” Konstitusiya Qanunu ilə tənzimlənir. Bu qanun Müvəkkilin statusunu, müstəqilliyini, səlahiyyətlərini və fəaliyyət prinsiplərini müəyyən edir.

Ombudsman insan hüquqlarının pozulması ilə bağlı müraciətləri araşdırmaqla yanaşı hüquqi maarifləndirmə, monitorinq və beynəlxalq əməkdaşlıq istiqamətlərində də fəaliyyət göstərir.

Ombudsman necə seçilir?
Azərbaycan qanunvericiliyinə əsasən İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkil 7 il müddətinə seçilir. Eyni şəxs bu vəzifəyə iki dəfədən artıq seçilə bilməz.

Müvəkkil vəzifəyə seçildiyi gün Milli Məclisin iclasında and içir və öz fəaliyyətində müstəqil və qərəzsiz olacağını bəyan edir.

Ombudsman müstəqdirmi?
Bəli. Konstitusiya Qanununa görə Ombudsman müstəqildir və yalnız Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına və qanunlarına tabedir.

Dövlət orqanlarının, yerli özünüidarəetmə qurumlarının və ya vəzifəli şəxslərin Ombudsmanın fəaliyyətinə müdaxiləsinə yol verilmir. Bu prinsip institutun effektiv fəaliyyətinin əsas təminatlarından biridir.

Ombudsmana kim müraciət edə bilər?
Hüquqlarının pozulduğunu hesab edən şəxslər Ombudsmana müraciət edə bilərlər. Müraciətlər müxtəlif dövlət və yerli özünüidarəetmə orqanlarının və vəzifəli şəxslərin fəaliyyəti ilə bağlı ola bilər.

Ombudsman Aparatı müraciətlərin qəbulunu müxtəlif kanallarla təşkil edir və bəzi hallarda məsələ üzrə aidiyyəti dövlət orqanlarına sorğu və ya müraciətlər göndərə bilər.

Ombudsman hansı məsələlərə baxır?
Ombudsmanın fəaliyyəti geniş insan hüquqları spektrini əhatə edir. Buraya şəxsi və ailə həyatı, əmək hüquqları, sosial müdafiə, təhsil, səhiyyə, məhkumların hüquqları, ayrı-seçkiliyin qarşısının alınması və digər məsələlər daxil ola bilər.

Müraciətin konkret olaraq Ombudsmanın səlahiyyət dairəsinə daxil olub-olmaması isə qanunvericiliyə uyğun qiymətləndirilir.

Ombudsman məhkəməni əvəz edirmi?
Xeyr. Ombudsman məhkəmə deyil və məhkəmə qərarını ləğv etmək və ya dəyişdirmək səlahiyyətinə malik deyil.

Onun rolu hüquq pozuntularını araşdırmaq, dövlət orqanları qarşısında məsələ qaldırmaq, tövsiyələr vermək və hüquqların bərpasına yardım etməkdir.

Milli Preventiv Mexanizm nədir?
Azərbaycanda Ombudsman işgəncə və digər qəddar, qeyri-insani və ya ləyaqəti alçaldan rəftarın qarşısının alınması məqsədilə Milli Preventiv Mexanizm funksiyalarını da həyata keçirir.

Bu çərçivədə saxlanılan şəxslərin öz iradəsi ilə tərk edə bilmədiyi yerlərə planlı və ya zəruri hesab edilən hallarda başçəkmələr keçirilə bilər.

Milli Preventiv Qrup nə edir?
Milli Preventiv Mexanizmin fəaliyyətini təmin etmək üçün Ombudsman Aparatında Milli Preventiv Qrup yaradılır. Qrup penitensiar müəssisələr, saxlanma yerləri və digər qapalı müəssisələrə başçəkmələr həyata keçirə bilər.

2026-cı ildə də Ombudsman Aparatı penitensiar müəssisələrdə bu istiqamətdə monitorinqlər aparıb.

İnformasiya əldə etmək hüququ və Ombudsman
Ombudsmanın digər mühüm səlahiyyətlərindən biri informasiya əldə etmək hüququ ilə bağlıdır. Müvəkkil informasiya sahibi olan dövlət və yerli özünüidarə orqanlarının qanunla müəyyən edilmiş öhdəliklərinin yerinə yetirilməsinə nəzarət edə bilər.

Bu funksiya dövlət qurumlarının məlumat açıqlığı və şəffaflığı baxımından əhəmiyyət daşıyır.

İnsan hüquqlarının monitorinqi
Ombudsman yalnız daxil olan şikayətlərlə işləməyib müxtəlif sahələr üzrə müstəqil monitorinqlər və analitik araşdırmalar da həyata keçirə bilər.

Belə monitorinqlər müəyyən hüquqi problemlərin sistemli şəkildə müəyyən edilməsinə və qanunvericiliyin təkmilləşdirilməsi üçün təkliflərin hazırlanmasına şərait yaradır.

Hüquqi maarifləndirmə fəaliyyəti
İnsanların öz hüquqlarını bilməsi onların müdafiəsi üçün vacib şərtlərdən biridir. Ombudsman Aparatı regionlarda və müxtəlif təşkilatlarda insan hüquqları mövzusunda maarifləndirici tədbirlər keçirir.

2026-cı ildə regional mərkəzlər tərəfindən də hüquqi maarifləndirmə tədbirləri təşkil olunub.

Regional mərkəzlər
Qanunvericilik Ombudsmanın regional mərkəzlərinin yaradılmasına imkan verir. Bu mərkəzlər bölgələrdə yaşayan insanların Ombudsman institutuna çıxışını asanlaşdırır.

Rəsmi məlumatlarda Şəki, Quba, Gəncə, Masallı, Qarabağ və digər regional fəaliyyət istiqamətləri göstərilir.

Beynəlxalq əməkdaşlıq
Ombudsman yerli, regional və beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlıq edə bilər. İnsan hüquqları sahəsində beynəlxalq təcrübənin öyrənilməsi, birgə tədbirlər və müzakirələr bu əməkdaşlığın əsas formalarındandır.

2026-cı ildə Bakıda süni intellekt dövründə insan hüquqlarına həsr olunmuş Ombudsmanların Beynəlxalq Bakı Sammitinin keçirilməsi də bu istiqamətin nümunələrindəndir.

Azərbaycanın hazırkı Ombudsmanı kimdir?
2026-cı ilin sentyabrına olan rəsmi məlumata görə, Azərbaycan Respublikasının İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkili Səbinə Əliyevadır. Ombudsmanın rəsmi saytında onun 2026-cı ildə vətəndaş qəbulları, beynəlxalq görüşlər və digər fəaliyyətlərdə Müvəkkil kimi iştirakı göstərilir.

Vətəndaş qəbulu necə həyata keçirilir?
Ombudsman Aparatında vətəndaşların fərdi qəbulu keçirilir. Araşdırma tələb edən məsələlər üzrə aidiyyəti dövlət qurumlarına müraciətlər göndərilə və məsələ nəzarətdə saxlanıla bilər.

Rəsmi məlumatlara görə müraciətlər elektron poçt, poçt, faks və sosial media vasitəsilə də qəbul olunur.

916 Çağrı Mərkəzi
Ombudsman Aparatının “916” Çağrı Mərkəzi fəaliyyət göstərir. Rəsmi məlumata görə, bu xidmət vasitəsilə insan hüquqları ilə bağlı müraciətlər qəbul olunur və vətəndaşlara məlumat verilir.

Çağrı Mərkəzinin 24/7 rejimində fəaliyyət göstərdiyi qeyd olunur.

Ombudsman Aparatı harada yerləşir?
Azərbaycan Ombudsmanının əsas Aparatı Bakı şəhəri, Üzeyir Hacıbəyli küçəsi 80 ünvanında yerləşir. Vətəndaşların Qəbul Mərkəzi də Hökumət Evində fəaliyyət göstərir.

Rəsmi qəbul günləri bazar ertəsindən cüməyə, saat 09:00-dan 18:00-dək göstərilir.

Ombudsman institutunun əhəmiyyəti
Ombudsman insan hüquqları sistemində dövlət orqanlarının fəaliyyətinə müstəqil baxış imkanı yaradır. Bu institut insanların hüquqlarının pozulması ilə bağlı şikayətlərini təqdim edə bilməsi və problemlərin sistemli şəkildə araşdırılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Müstəqillik, qərəzsizlik, hüquqların bərpasına yardım və preventiv fəaliyyət Ombudsman institutunun əsas xüsusiyyətləridir.