Ömər Xəyyam

Ömər Xəyyam orta əsrlər Şərqinin ən məşhur alim və şairlərindən biridir. O, riyaziyyatçı, astronom, filosof və rübai ustası kimi tanınır. Elmi irsi xüsusilə cəbr, həndəsə və astronomiya tarixində mühüm yer tutur. Ədəbiyyatda isə onun adı insan həyatı, zaman, ölüm, tale, dünyanın faniliyi və yaşamağın mənası haqqında fəlsəfi düşüncələrlə zəngin rübailərlə əlaqələndirilir.

Xəyyamın şəxsiyyətini yalnız şair kimi təqdim etmək onun fəaliyyətini tam əks etdirmir. Öz dövründə o, ilk növbədə böyük elmi nüfuza malik alim və filosof kimi tanınırdı. Onun riyaziyyata dair əsərləri, Evklid həndəsəsi haqqında araşdırmaları və təqvimin təkmilləşdirilməsində iştirakı orta əsr elminin mühüm nailiyyətləri sırasında qiymətləndirilir. Sonrakı əsrlərdə, xüsusilə rübailərinin Avropada yayılmasından sonra Ömər Xəyyam dünya miqyasında daha çox şair kimi məşhurlaşdı.

Ömər Xəyyam kimdir?

Ömər Xəyyamın tam adı mənbələrdə müxtəlif formalarda göstərilir. Elmi ədəbiyyatda geniş istifadə olunan formalardan biri Əbül-Fəth Ömər ibn İbrahim Xəyyam Nişapuridir.

Onun həyatı haqqında məlumatların hamısı eyni dərəcədə dəqiq deyil. Ən çox yayılan hesablamaya əsasən, Ömər Xəyyam 18 may 1048-ci ildə Nişapurda anadan olub. Bununla yanaşı, orta əsr mənbələrinin xüsusiyyətlərinə görə onun doğum və ölüm tarixləri ilə bağlı elmi ədəbiyyatda fərqli tarixləndirmələrə rast gəlinir.

Nişapur həmin dövrdə Xorasanın mühüm elm və mədəniyyət mərkəzlərindən biri idi. Xəyyam da bu intellektual mühitdə yetişərək riyaziyyat, astronomiya, fəlsəfə və digər elm sahələri ilə məşğul olub.

“Xəyyam” adının onun ailəsinin və ya əcdadlarının çadırçılıq sənəti ilə əlaqəli ola biləcəyi qəbul edilir. Fars dilində bu söz çadır düzəldən şəxs mənası ilə bağlıdır.

Ömər Xəyyamın həyatı

Xəyyamın bioqrafiyasının bir sıra detalları haqqında qəti məlumat yoxdur. Bu səbəbdən onun həyatı ilə bağlı sonrakı əsrlərdə yaranmış rəvayətləri sənədləşdirilmiş faktlardan fərqləndirmək vacibdir.

Etibarlı tarixi mənbələr onun Nişapurla sıx bağlı olduğunu, eyni zamanda dövrünün müxtəlif elm mərkəzlərində fəaliyyət göstərdiyini göstərir. Mənbələrdə onun Səmərqənd, İsfahan və Bağdad kimi şəhərlərlə əlaqələrinə də rast gəlinir.

Xəyyam Səlcuqlar dövründə yaşamışdı. Onun elmi fəaliyyətinin ən mühüm mərhələlərindən biri Sultan Məlikşahın hakimiyyəti illərinə təsadüf edir.

Alim yüksək riyazi və astronomik biliyi sayəsində öz dövrünün nüfuzlu elm adamlarından biri kimi qəbul edilirdi. Orta əsr müəlliflərinin əsərlərində ona yalnız şair kimi deyil, riyaziyyatçı, astronom və filosof kimi müraciət edilməsi bunu göstərir.

Ömər Xəyyam riyaziyyatçı kimi

Ömər Xəyyamın elmi irsində riyaziyyat xüsusi yer tutur. Günümüzə onun riyaziyyatla bağlı bir neçə mühüm əsəri gəlib çatıb.

Ən məşhur işlərindən biri cəbrə həsr etdiyi traktatdır. Xəyyam burada cəbri tənliklərin sistemləşdirilməsi və xüsusilə kub tənliklərin həlli məsələləri üzərində işləyib.

Onun yanaşmasının diqqətəlayiq tərəfi kub tənliklərin müxtəlif növlərini təsnif etməsi və onların həllində həndəsi üsullardan istifadə etməsidir. Bunun üçün konik kəsiklərin kəsişməsindən yararlanırdı.

Müasir simvolik cəbr Xəyyamın dövründə mövcud deyildi. Buna görə onun istifadə etdiyi metodları bugünkü cəbr yazılışı ilə birbaşa müqayisə etmək doğru olmazdı. Buna baxmayaraq, Xəyyamın tənliklərin təsnifatı və həlli istiqamətindəki fəaliyyəti riyaziyyat tarixində əhəmiyyətli mərhələdir.

Evklid həndəsəsi ilə bağlı araşdırmaları

Xəyyam yalnız cəbrlə kifayətlənməyib. O, antik yunan riyaziyyatının ən mühüm əsərlərindən biri olan Evklidin “Elementlər”indəki bəzi mürəkkəb məsələləri də araşdırıb.

1077-ci ildə tamamladığı şərhində Evklidin müəyyən postulatları, paralel xətlər, nisbət və mütənasiblik kimi məsələləri təhlil edib.

Bu əsər Xəyyamın riyazi fəaliyyətinin genişliyini göstərir. O, mövcud nəzəriyyələri sadəcə öyrənməklə kifayətlənməyərək onların məntiqi əsaslarını araşdırmağa və problemli hesab etdiyi məqamları izah etməyə çalışırdı.

Beləliklə, Ömər Xəyyam orta əsr riyaziyyatında həm cəbr, həm də həndəsə sahəsində iz qoymuş alimlərdən biri hesab edilir.

Ömər Xəyyam və astronomiya

Astronomiya Xəyyamın fəaliyyət göstərdiyi digər mühüm elm sahəsidir. XI əsrdə astronomik müşahidələr təqvimin hazırlanması, ilin başlanğıcının müəyyənləşdirilməsi və digər praktiki məsələlər üçün böyük əhəmiyyət daşıyırdı.

Səlcuq hökmdarı Məlikşahın göstərişi ilə dövrün tanınmış astronomlarından ibarət heyət yaradılmışdı. Xəyyam da bu elmi fəaliyyətə cəlb olunan alimlər sırasında idi.

1070-ci illərdə aparılan müşahidələrin əsas məqsədlərindən biri günəş ilinin daha dəqiq müəyyən edilməsi və təqvim sisteminin təkmilləşdirilməsi idi. Bu çalışmaların nəticəsi sonradan Cəlali təqvimi kimi tanınan sistemlə əlaqələndirilir.

Cəlali təqvimi

Ömər Xəyyam haqqında danışarkən tez-tez Cəlali təqvimi xatırlanır. Lakin bu təqvimi yalnız Xəyyamın təkbaşına yaratdığı sistem kimi təqdim etmək dəqiq deyil. Mənbələr onun Məlikşahın göstərişi ilə çalışan astronomlar qrupunun mühüm üzvlərindən biri olduğunu göstərir. Astronomların qarşısında duran əsas məsələlərdən biri ilin başlanğıcını yaz gecə-gündüz bərabərliyi ilə uyğunlaşdırmaq idi.

Müşahidələr nəticəsində günəş ilinə əsaslanan yüksək dəqiqlikli təqvim sistemi formalaşdırıldı. “Cəlali” adı Sultan Məlikşahın Cəlaləddin titulu ilə əlaqələndirilir. Xəyyamın bu layihədə iştirakı onun yalnız nəzəri riyaziyyatçı olmadığını, astronomik müşahidə və praktiki təqvim hesablamaları ilə də məşğul olduğunu göstərir.

Ömər Xəyyamın rübailəri

Elmi nailiyyətlərinə baxmayaraq, geniş oxucu auditoriyası Ömər Xəyyamı daha çox rübailəri ilə tanıyır. Rübai dörd misradan ibarət klassik Şərq şeir formasıdır. Xəyyama aid edilən rübailərdə həyatın keçiciliyi, insanın taleyi, ölümün qaçılmazlığı, zaman, sevgi, şübhə, həyatın mənası və insanın mövcudluq qarşısındakı sualları mühüm yer tutur.

Bu şeirlərin əsas xüsusiyyətlərindən biri mürəkkəb fəlsəfi fikirlərin çox qısa poetik formada ifadə edilməsidir. Bir neçə misra daxilində insan həyatı haqqında böyük suallar ortaya qoyulur. Lakin Ömər Xəyyamın poeziyası ilə bağlı mühüm bir faktı nəzərə almaq lazımdır: əsrlər ərzində onun adına çoxlu sayda rübai yazılıb və bütün bu şeirlərin həqiqətən Xəyyama məxsus olduğunu təsdiqləmək mümkün deyil.

Xəyyama aid edilən rübailərin müəllifliyi

Ömər Xəyyam haqqında ən çox qarışıqlıq yaradan məsələlərdən biri rübailərin sayıdır. Müxtəlif əlyazma və toplularda onun adına yüzlərlə, hətta mindən artıq rübai aid edilib. Lakin tədqiqatçılar bunların hamısını Xəyyamın əsəri hesab etmirlər.

Maraqlıdır ki, ona aid edilən farsca rübailərin yazılı mənbələrdə görünməsi əsasən Xəyyamın ölümündən sonrakı dövrə təsadüf edir. Əsrlər keçdikcə onun adı ilə yayılan şeirlərin sayı ciddi şəkildə artıb.

Məsələn, XV əsrin əvvəllərinə qədər Xəyyama aid edilən rübailərin sayı təxminən 140-a çatmışdı. Daha sonrakı mənbələrdə bu rəqəm yüzlərlə ifadə olunurdu.

Bu səbəbdən internetdə və müxtəlif kitablarda “Ömər Xəyyamın sözü” və ya “Ömər Xəyyamın rübaisi” kimi təqdim edilən hər mətnin həqiqətən ona aid olduğunu qəbul etmək olmaz.

Rübailərinin əsas mövzuları

Xəyyamın poetik dünyasında zaman və fanilik aparıcı mövzulardandır. İnsan dünyaya gəlir, yaşayır və bir gün onu tərk edir. Bu sadə həqiqət şairə aid edilən rübailərdə müxtəlif fəlsəfi sualların başlanğıc nöqtəsinə çevrilir.

Digər mühüm mövzu indiki anın dəyəridir. Keçmiş artıq geridə qalıb, gələcəyin necə olacağı isə məlum deyil. Buna görə həyatın mövcud anını dəyərləndirmək fikri Xəyyam poetikasının ən çox tanınan motivlərindən biridir.

Şərab və məclis obrazlarına da onun adı ilə bağlı rübailərdə tez-tez rast gəlinir. Bu obrazların necə şərh olunması isə uzun müddətdir müzakirə mövzusudur. Onları hər zaman sözün birbaşa mənasında qəbul etmək düzgün olmaya bilər; klassik fars poeziyasında şərab müxtəlif poetik və fəlsəfi mənalar daşıya bilir.

Ömər Xəyyam filosof kimi

Xəyyam fəlsəfə ilə ciddi məşğul olmuş alim idi. Onun fəlsəfi mövqeyinin formalaşmasında İbn Sina məktəbinin təsiri mühüm hesab olunur.

Fəlsəfi əsərlərində varlıq, mövcudluq və metafizika ilə bağlı məsələlərə toxunurdu. Buna görə Xəyyamın dünyagörüşünü yalnız rübailər əsasında müəyyənləşdirmək problemli yanaşmadır.

Üstəlik, ona aid edilən şeirlərin müəllifliyi ilə bağlı qeyri-müəyyənliklər olduğundan hər məşhur rübaini onun şəxsi dini və ya fəlsəfi mövqeyinin birbaşa ifadəsi kimi qəbul etmək olmaz. Tarixi Xəyyam həm dəqiq elmlərlə, həm fəlsəfə ilə məşğul olan çoxşaxəli alim idi.

Ömər Xəyyamın Qərbdə məşhurlaşması

Ömər Xəyyamın dünya ədəbiyyatında şöhrətinin genişlənməsində XIX əsr ingilis şairi Edvard Fitsceraldın rolu böyük olub.

Fitscerald Xəyyama aid edilən rübailəri ingilis dilində sərbəst şəkildə işləyərək 1859-cu ildə “Rubáiyát of Omar Khayyám” adı altında nəşr etdirdi.

İlk nəşr dərhal böyük uğur qazanmasa da, əsər sonradan Britaniya və digər Qərb ölkələrində son dərəcə məşhurlaşdı. Yeni nəşrlər, tərcümələr və illüstrasiyalı kitablar meydana çıxdı.

Bunun nəticəsində Qərbdə Xəyyam obrazı əsasən həyat, sevgi, şərab, zaman və ölüm haqqında düşünən müdrik Şərq şairi kimi formalaşdı. Bu ədəbi obraz tarixi Xəyyamın alim və filosof kimliyini müəyyən dərəcədə kölgədə qoydu.

Ömər Xəyyamın ölümü və irsi

Ömər Xəyyamın ölüm tarixi ilə bağlı mənbələrdə fərqli məlumatlar mövcuddur. Buna görə dəqiq bir ili mübahisəsiz fakt kimi göstərmək düzgün deyil. Tədqiqatlarda əsasən XII əsrin birinci yarısında Nişapurda vəfat etdiyi qəbul olunur.

Onun məzarı da Nişapurdadır və bu gün Ömər Xəyyamın adı şəhərin tarixi-mədəni irsi ilə sıx əlaqələndirilir.

Xəyyamın irsinin qeyri-adi tərəfi onun müxtəlif sahələrdə fərqli şəkildə xatırlanmasıdır. Ədəbiyyatsevərlər onu rübailərin müəllifi, riyaziyyat tarixçiləri kub tənliklər və həndəsə üzərində çalışan alim, astronomiya tarixçiləri isə Cəlali təqviminin hazırlanmasında iştirak edən astronom kimi tanıyırlar.

Məhz bu çoxşaxəlilik Ömər Xəyyamı orta əsrlər Şərqinin ən maraqlı intellektual simalarından birinə çevirib. Onun adı əsrlər keçməsinə baxmayaraq həm elm tarixində, həm fəlsəfi düşüncədə, həm də dünya poeziyasında yaşamaqda davam edir.