Orden

Orden dövlət tərəfindən xüsusi xidmətlərə, mühüm nailiyyətlərə, qəhrəmanlığa və ya ölkə qarşısında fərqlənməyə görə təqdim edilən yüksək səviyyəli rəsmi təltif növüdür. Ordenlər özünəməxsus ad, status və dizayna malik olur, onların kimlərə və hansı xidmətlərə görə verilməsi qanunvericiliklə müəyyən edilir. Azərbaycanda ordenlər dövlət təltifləri sisteminin mühüm hissəsini təşkil edir.

Orden nədir?

Orden sözü müasir təltif sistemində dövlət tərəfindən verilən xüsusi fərqlənmə nişanını ifadə edir. Orden müəyyən xidmətin və ya nailiyyətin dövlət səviyyəsində tanınmasının rəsmi formalarından biridir.

Ordenin sadəcə dekorativ nişandan əsas fərqi onun hüquqi statusa malik olmasıdır. Dövlət ordeninin adı, təsis olunma qaydası, kimlərə verilməsi, xarici görünüşü və digər xüsusiyyətləri müvafiq hüquqi sənədlərlə müəyyən edilir.

Azərbaycanda qanunvericiliyə əsasən orden və medal vətəndaşlara xüsusi xidmətlərə görə dövlət tərəfindən verilən dövlət təltifidir.

Ordenlərin tarixi

Orden anlayışının tarixi Avropada yaranmış dini və cəngavər birlikləri ilə əlaqəlidir. Orta əsrlərdə müəyyən ordenlər üzvləri, qaydaları və simvolları olan təşkilatlar kimi fəaliyyət göstərirdi.

Sonrakı dövrlərdə hökmdarlar və dövlətlər xüsusi xidmət göstərən şəxsləri fərqləndirmək üçün orden nişanlarından istifadə etməyə başladılar. Beləliklə, orden anlayışı tədricən təşkilat mənasından dövlət təltifi mənasına da keçdi.

XVIII–XIX əsrlərdə bir çox ölkədə orden sistemləri daha formal xarakter aldı. Müasir dövlətlərdə isə ordenlərin statusu milli qanunvericilik və rəsmi təltif sistemi ilə müəyyən edilir.

Azərbaycanda ordenlər

Azərbaycan Respublikasının müasir orden və medal sisteminin hüquqi əsaslarından biri 10 noyabr 1992-ci ildə qəbul edilmiş “Azərbaycan Respublikasının orden və medallarının təsis edilməsi haqqında” Qanundur.

Hazırkı qanunvericilikdə Azərbaycanın bir sıra ordenləri müəyyən edilib. Onların sırasında “Heydər Əliyev”, “Zəfər”, “Qarabağ”, “İstiqlal”, “Şah İsmayıl”, “Azərbaycan Bayrağı”, “Rəşadət”, “Şərəf”, “Şöhrət”, “Dostluq”, “Vətənə xidmətə görə” və “Əmək” ordenləri yer alır.

Bu ordenlərin hər biri fərqli xidmət və nailiyyətlərin qiymətləndirilməsi üçün nəzərdə tutulub. Buna görə bütün ordenlərin təqdim edilmə əsasları eyni deyil.

“Heydər Əliyev” ordeni

“Heydər Əliyev” ordeni Azərbaycan Respublikasının ən yüksək təltifidir. Ordenin dövlət təltifləri sistemində xüsusi statusu onun qanunvericilikdə birbaşa ən yüksək təltif kimi müəyyən edilməsində əks olunur.

Bu orden Azərbaycan qarşısında müstəsna xidmətlərlə əlaqədar təqdim edilən yüksək dövlət təltifidir.

Ordenin statusu, təsviri və təqdim edilmə əsasları ayrıca hüquqi normalarla müəyyən edilir.

Hərbi xidmətlə bağlı ordenlər

Azərbaycanın orden sistemi hərbi xidmət və döyüş fəaliyyəti ilə əlaqəli yüksək dövlət təltiflərini də əhatə edir.

“Şah İsmayıl” ordeni Azərbaycan Respublikasının ali hərbi ordenidir. Bundan başqa, “Azərbaycan Bayrağı” və “Rəşadət” ordenləri də hərbi xidmət və xüsusi xidmətlərlə bağlı təltif sistemində mühüm yer tutur.

2020-ci ildə Vətən müharibəsində qələbə münasibətilə “Zəfər” və “Qarabağ” ordenləri təsis edilib. Bu ordenlərin təqdim olunması üçün konkret meyarlar onların müvafiq statutlarında müəyyənləşdirilib.

Beləliklə, hərbi ordenlərin hər biri ayrıca xidmət və fəaliyyət meyarlarına malikdir və onların adları ümumi şəkildə eyni məzmunlu təltif kimi qəbul edilməməlidir.

Mülki xidmət və fəaliyyətə görə ordenlər

Ordenlər yalnız hərbi xidmətə görə təqdim edilmir. Dövlət, iqtisadiyyat, elm, təhsil, mədəniyyət və digər sahələrdə mühüm fəaliyyət də müxtəlif ordenlərlə qiymətləndirilə bilər.

“İstiqlal”, “Şərəf”, “Şöhrət”, “Dostluq”, “Vətənə xidmətə görə” və “Əmək” ordenləri müxtəlif istiqamətlərdə xidmət və nailiyyətlərlə bağlı Azərbaycan dövlət təltifləri sırasında yer alır.

Məsələn, “Dostluq” ordeninin mahiyyətində xalqlar və dövlətlər arasında dostluq və əməkdaşlığın inkişafına töhfə kimi istiqamətlər də yer tutur.

Konkret şəxsin hansı ordenlə təltif olunması həmin ordenin statutunda müəyyən edilmiş əsaslardan asılıdır.

Orden və medal arasındakı fərq

Orden və medal bir-birinə yaxın anlayışlardır, çünki hər ikisi dövlət təltifi ola bilər. Lakin onlar eyni təltif növü deyil.

Ordenlər adətən ayrıca adı, statutu və fərqli dizaynı olan yüksək səviyyəli təltiflər kimi formalaşır. Medallar isə hərbi xidmət, peşə fəaliyyəti, konkret hadisə, yubiley və digər xidmətlərlə əlaqədar təsis edilə bilər.

Azərbaycanda həm ordenlərin, həm də dövlət medallarının siyahısı qanunla müəyyən olunur.

Ordenin medaldan daha yüksək və ya fərqli mövqedə olması konkret dövlətin təltif sistemindən və həmin təltiflərin hüquqi statusundan asılı olduğuna görə bütün ölkələr üçün vahid iyerarxiya tətbiq etmək düzgün deyil.

Orden və mükafat arasındakı fərq

“Mükafat” daha geniş anlayışdır. Pul mükafatı, diplom, kubok, medal və digər təltif formaları mükafat kimi təqdim edilə bilər.

Orden isə konkret hüquqi və institusional məna daşıyan təltif növüdür. Dövlət ordeni özəl şirkət və ya təşkilatın təqdim etdiyi mükafatla eyni statusa malik deyil.

Azərbaycanda dövlət ordenlərinin təsis edilməsi və təqdim olunması qanunvericilik əsasında həyata keçirilir. Buna görə hər hansı təşkilatın öz mükafatını “orden” adlandırması onu Azərbaycan Respublikasının dövlət ordeninə çevirmir.

Ordenin quruluşu və simvolikası

Ordenlərin dizaynında dövlət və milli rəmzlər, ulduz, lent, ornament, yazı və müxtəlif simvolik elementlərdən istifadə oluna bilər. Konkret görünüş ordenin rəsmi təsvirində müəyyən edilir.

Bəzi ordenlər bir neçə hissədən ibarət ola bilər. Təltif nişanının hazırlanmasında müxtəlif metallar, mina və dekorativ elementlərdən istifadə edilməsi mümkündür.

Ordenlərin dizaynı yalnız estetik funksiya daşımır. Forma, rəng, yazı və simvollar çox vaxt ordenin hansı xidmət və tarixi məna ilə əlaqəli olduğunu ifadə edir.

Ordenin tarixi və mədəni əhəmiyyəti

Ordenlər müəyyən dövrün dövlətçilik, hərbi, siyasi və ictimai tarixinin maddi göstəricilərindən biri hesab edilə bilər. Tarixi ordenlər onların təqdim edildiyi şəxslərin fəaliyyəti ilə yanaşı həmin dövrün dövlət təltif sistemini də öyrənməyə imkan verir.

Bu səbəbdən ordenlər muzey kolleksiyalarında, tarixi ekspozisiyalarda və arxiv materiallarında mühüm yer tutur. Ordenin özü ilə yanaşı onun vəsiqəsi, təqdim edilməsinə dair fərman və digər sənədlər də tarixi mənbə əhəmiyyəti daşıya bilər.

Ordenin əhəmiyyəti yalnız onun hazırlandığı materialla ölçülmür. Təltifin statusu, hansı xidmətə görə verilməsi, onu alan şəxsin fəaliyyəti və tarixi kontekst ordenin əsas məna və dəyərini formalaşdırır.