Partlayış

Partlayış çox qısa müddətdə böyük miqdarda enerjinin ayrılması nəticəsində təzyiqin, istiliyin və bəzən qaz həcminin sürətlə artması hadisəsidir. Partlayış zamanı yaranan təzyiq dalğası insanlara, binalara, avadanlıqlara və ətraf mühitə ciddi zərər vura bilər. Hadisənin xarakteri partlayan maddənin növündən, enerjinin miqdarından və baş verdiyi mühitdən asılı olaraq dəyişir.

Partlayış necə baş verir?
Partlayışın əsasında enerjinin sürətlə sərbəst buraxılması dayanır. Bu enerji kimyəvi reaksiya, yüksək təzyiqli qazın qəfil boşalması, buxar genişlənməsi və ya digər fiziki proseslər nəticəsində yarana bilər. Nəticədə ətraf mühitə yüksək təzyiq dalğası yayılır.

Bəzi partlayışlarda yanma prosesi iştirak edir, bəzilərində isə əsas səbəb təzyiq altında olan sistemin mexaniki dağılmasıdır. Buna görə hər partlayış eyni mexanizmlə baş vermir.

Partlayışın əsas növləri
Partlayışlar ümumi şəkildə kimyəvi, fiziki və təzyiq mənşəli hadisələr kimi təsnif edilə bilər. Kimyəvi partlayışlarda sürətli kimyəvi reaksiya baş verir. Fiziki partlayışlarda isə maddənin kimyəvi tərkibi dəyişmədən enerji sərbəst buraxıla bilər.

Qapalı sahədə qaz-hava qarışığının alışması, təzyiqli qabın dağılması və bəzi sənaye proseslərində sürətli buxar yaranması müxtəlif partlayış nümunələridir.

Qaz partlayışı nədir?
Qaz partlayışı yanıcı qazın hava ilə təhlükəli konsentrasiyada qarışması və alışma mənbəyi ilə təmas etməsi nəticəsində baş verə bilər. Təbii qaz, mayeləşdirilmiş qaz və bəzi sənaye qazları belə risk yarada bilər.

Qaz sızması qapalı məkanda toplandıqda təhlükə artır. Bu səbəbdən düzgün ventilyasiya, qaz detektorları və avadanlığın texniki baxışı mühüm təhlükəsizlik tədbirləridir.

Toz partlayışı nədir?
Bəzi yanıcı tozlar havada kifayət qədər yayıldıqda və alışma mənbəyi olduqda partlayış riski yarada bilər. Un, şəkər, ağac tozu və bəzi metal tozları buna nümunə ola bilər.

Toz partlayışları istehsalat müəssisələrində xüsusi risk hesab olunur. Tozun səthlərdə yığılması və sonradan havaya qalxması ikinci partlayışların yaranmasına da səbəb ola bilər.

Buxar partlayışı nədir?
Bəzi hallarda maye çox sürətlə buxara çevrildikdə böyük həcmdə genişlənmə baş verir və bu, partlayışa bənzər təsir yarada bilər. Xüsusilə yüksək temperatur və təzyiq altında olan sistemlərdə belə hadisələr mümkündür.

Sənaye avadanlıqlarında təzyiqin təhlükəsiz idarə olunması üçün qoruyucu klapanlar və avtomatik nəzarət sistemlərindən istifadə edilir.

Təzyiq dalğası nədir?
Partlayış zamanı yüksək təzyiq mərkəzdən ətrafa doğru sürətlə yayılır. Bu hadisə təzyiq dalğası adlanır. Təzyiq dalğası binaların pəncərələrini, divarlarını və digər konstruktiv elementlərini zədələyə bilər.

İnsan orqanizmi də təzyiq dəyişikliklərinə həssasdır. Xüsusilə qulaq, ağciyər və digər orqanlar güclü təzyiq dalğasından zərər görə bilər.

Partlayış zamanı yaranan qəlpələr
Partlayış yalnız təzyiq dalğası ilə təhlükə yaratmır. Şüşə, metal, beton və digər materiallar yüksək sürətlə ətrafa yayılan qəlpələrə çevrilə bilər.

Bir çox hallarda insanlar birbaşa partlayışdan deyil, dağılan konstruksiyalar və uçan materiallardan xəsarət ala bilirlər. Buna görə təhlükəli zonanın sərhədlərinin düzgün müəyyən olunması vacibdir.

Partlayış və yanğın arasında fərq
Yanğın yanma prosesinin müəyyən müddət davam etməsidir. Partlayış isə enerjinin çox qısa müddətdə sərbəst buraxılması ilə xarakterizə olunur. Bəzi hadisələrdə əvvəlcə partlayış, sonra yanğın baş verə bilər və ya yanğın sonradan partlayışa səbəb ola bilər.

Bu iki təhlükə çox vaxt bir-biri ilə əlaqəli olsa da, onların risk mexanizmləri fərqlidir.

Partlayış riski olan sahələr
Neft-qaz, kimya, enerji, qida istehsalı, ağac emalı və digər sənaye sahələrində partlayış riski ola bilər. Yanıcı qaz, buxar və tozların olduğu mühitlər xüsusi nəzarət tələb edir.

Belə sahələrdə elektrik və mexaniki avadanlıq uyğun təhlükəsizlik səviyyəsinə malik olmalı, potensial alışma mənbələri nəzarətdə saxlanmalıdır.

Alışma mənbələri hansılardır?
Elektrik qığılcımı, açıq alov, isti səth, statik elektrik və bəzi mexaniki qığılcımlar yanıcı mühitdə alışma mənbəyinə çevrilə bilər.

Buna görə partlayış təhlükəsi olan zonalarda istifadə olunan avadanlığın seçimi, torpaqlama və statik elektrikdən qorunma xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Partlayışın qarşısını necə almaq olar?
Əsas məqsəd yanıcı maddələrin təhlükəli konsentrasiyada toplanmasının qarşısını almaqdır. Bunun üçün ventilyasiya, sızma nəzarəti, detektorlar və düzgün saxlama sistemləri istifadə edilir.

İkinci mühüm tədbir alışma mənbələrinin idarə olunmasıdır. Elektrik avadanlığı, isti işlər və statik elektrik riskləri nəzarətdə saxlanmalıdır. Risk qiymətləndirilməsi və texniki baxışlar da profilaktikanın əsas hissəsidir.

Partlayışdan mühafizə sistemləri
Sənaye obyektlərində təzyiqi azaltmaq və partlayışın təsirini məhdudlaşdırmaq üçün müxtəlif mühəndislik həlləri tətbiq oluna bilər. Bunlara təzyiq boşaltma panelləri, avtomatik söndürmə sistemləri və partlayışın digər sahələrə yayılmasının qarşısını alan izolyasiya sistemləri daxildir.

Belə sistemlərin seçilməsi prosesin və maddələrin xüsusiyyətlərinə əsasən mühəndislik hesablamaları ilə müəyyən edilir.

Partlayış zamanı necə davranmaq lazımdır?
Partlayış baş verdikdən sonra əsas təhlükələrdən biri əlavə partlayış, yanğın və konstruktiv çökmə riskidir. Hadisə yerinə yaxınlaşmaq təhlükəli ola bilər.

İnsanlar təhlükəsiz məsafəyə çəkilməli, təcili xidmətlər məlumatlandırılmalı və yalnız rəsmi göstəriş əsasında əraziyə geri qayıtmalıdırlar. Zədələnmiş qaz və elektrik xətlərinə yaxınlaşmaq olmaz.

Partlayışdan sonra bina təhlükəsizdirmi?
Partlayışdan sonra bina zahirən ayaqda qalsa belə, daşıyıcı konstruksiyalar zədələnmiş ola bilər. Sütun, divar, döşəmə və birləşmələrdə gizli çatlar və deformasiya mümkündür.

Buna görə bina mütəxəssis tərəfindən qiymətləndirilmədən istifadəyə verilməməlidir. İkinci dərəcəli çökmə riski xüsusilə ciddi təhlükə yarada bilər.

Partlayış zamanı fərdi mühafizə vasitələri
Partlayış riski olan sənaye sahələrində fərdi mühafizə vasitələri işin xarakterinə uyğun seçilir. Alova davamlı geyim, göz və üz qoruyucuları, təhlükəsizlik ayaqqabısı və digər vasitələr istifadə oluna bilər.

Bununla belə, fərdi mühafizə vasitələri partlayış riskini aradan qaldırmır. Əsas qorunma texniki və təşkilati tədbirlərlə təmin edilməlidir.

Sənayedə partlayış təhlükəsizliyinin rolu
Partlayış təhlükəsizliyi sənaye risklərinin idarə edilməsinin əsas istiqamətlərindən biridir. Yanıcı maddələrin xüsusiyyətlərinin bilinməsi, təhlükəli zonaların müəyyənləşdirilməsi, avadanlığın uyğun seçilməsi və əməkdaşların təlimi qəza riskini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər.

Düzgün təhlükəsizlik sistemi yalnız hadisənin qarşısını almağa deyil, baş verdiyi halda nəticələrin məhdudlaşdırılmasına da yönəlir.