Payız fəsli

Payız yaydan sonra, qışdan əvvəl gələn fəsildir. Azərbaycanda bu dövr havanın tədricən sərinləşməsi, gündüzlərin qısalması, yarpaqların rəng dəyişməsi və bir çox kənd təsərrüfatı məhsulunun yığılması ilə səciyyələnir.

Payızın gedişi ölkənin bütün ərazilərində eyni olmur. Dağlıq bölgələrdə soyuqlar daha erkən başlayır, aran və sahilyanı ərazilərdə isə mülayim hava daha uzun müddət davam edə bilər.

Təqvim və astronomik payız

Şimal yarımkürəsində təqvim payızı sentyabr, oktyabr və noyabr aylarını əhatə edir. Meteoroloji müşahidələrdə də fəsillərin müqayisəsini asanlaşdırmaq üçün bu üçaylıq bölgüdən istifadə olunur.

Astronomik payız sentyabr bərabərliyi ilə başlayır və dekabr gündönümünədək davam edir. Başlanğıcın dəqiq tarixi və saatı ildən və saat qurşağından asılı olaraq dəyişir. Cənub yarımkürəsində isə payız mart–may aylarına təsadüf edir.

Bərabərlik zamanı Günəş səma ekvatorunu keçir. Gecə ilə gündüzün uzunluğu bir-birinə yaxın olur, lakin atmosferin işığı sındırması və günəşin doğub-batmasının hesablanma üsulu səbəbindən onlar hər yerdə tam 12 saat təşkil etmir.

Payızda hava niyə soyuyur?

Fəsillərin yaranmasının əsas səbəbi Yer oxunun orbit müstəvisinə nəzərən maili olmasıdır. Payızda Şimal yarımkürəsi gün ərzində daha az günəş işığı alır, Günəş üfüq üzərində yaydakından alçaqda görünür.

Gündüzlərin qısalması və günəş şüalarının daha maili düşməsi səthin aldığı enerjini azaldır. Bununla belə, torpaq və su yay ərzində topladığı istiliyi tədricən itirdiyindən havanın soyuması dərhal baş vermir.

Xəzər dənizinin istiliyi gec verməsi Azərbaycanın sahilyanı ərazilərində payız havasının formalaşmasına təsir edən amillərdəndir.

Yarpaqların saralması və xəzan

Payızın ən nəzərəçarpan əlamətlərindən biri yarpağını tökən ağacların rəng dəyişməsidir. Günlərin qısalması və temperatur dəyişiklikləri yarpaqlarda mövsümi qocalma proseslərini başladır.

Yaşıl rəng verən xlorofil parçalandıqca sarı və narıncı piqmentlər daha aydın görünür. Bəzi ağaclarda isə qırmızı və bənövşəyi çalarlar yaradan antosian piqmentləri əmələ gəlir.

Yarpaq tökülməzdən əvvəl onun tərkibindəki qida maddələrinin bir hissəsi bitkinin digər orqanlarına daşınır. Sonra yarpaq saplağının budağa birləşdiyi hissədə ayrılma təbəqəsi formalaşır. Bu proses ağacın əlverişsiz mövsümə uyğunlaşmasına kömək edir.

Heyvanların qışa hazırlığı

Payızda bir çox heyvanın davranışında mövsümi dəyişikliklər baş verir. Bəzi növlər qida ehtiyatı toplayır, digərləri bədənində yağ ehtiyatını artırır və ya daha əlverişli yaşayış sahələrinə keçir.

Köçəri quşların bir hissəsi cənuba doğru hərəkət edir. Köçün əsas səbəblərindən biri soyuq mövsümdə qidanın azalmasıdır. Günün uzunluğunun dəyişməsi də bir çox növdə köç davranışını tənzimləyən təbii siqnaldır.

Azərbaycanın Xəzər sahili və su-bataqlıq əraziləri köçəri quşlar üçün dayanacaq və qışlama yerləri kimi əhəmiyyət daşıyır. Payızda ölkəyə gələn bəzi quşlar qışı burada keçirir.

Azərbaycanda payız mənzərələri

Böyük və Kiçik Qafqazın enliyarpaqlı meşələrində payız müxtəlif ağac növlərinin rənglənməsi ilə seçilir. Fıstıq, vələs, palıd və ağcaqayınların yarpaqları eyni vaxtda dəyişmədiyindən yamaclarda müxtəlif rəng zolaqları yaranır.

Talış dağlarında və Lənkəran ovalığında payız rütubətli hava və yağıntılarla səciyyələnir. Yüksək dağlıq ərazilərdə isə şaxta və qar aran bölgələrindən daha erkən müşahidə oluna bilər.

Şəki, Qəbələ, İsmayıllı, Quba və digər bölgələrin meşəlik ərazilərində payızın görünüşü yüksəklikdən və həmin ilin hava şəraitindən asılıdır. Yarpaqların ən parlaq rəng aldığı dövr üçün bütün ölkəyə uyğun vahid tarix yoxdur.

Məhsul yığımı və təsərrüfat həyatı

Payız ənənəvi olaraq məhsul yığımı və qışa hazırlıq dövrüdür. Azərbaycanda üzümün gecyetişən sortlarının, narın, xurmanın, almanın və bir sıra digər meyvələrin yığımı bu mövsümə təsadüf edir. Məhsulun yetişmə vaxtı sortdan və bölgənin iqlimindən asılıdır.

Kənd təsərrüfatında payız yalnız yığım mövsümü deyil. Payızlıq taxıl əkini, torpağın hazırlanması və bağlarda mövsümi qulluq işləri də bu dövrdə aparılır.

Meyvələrin qurudulması, mürəbbə və turşuların hazırlanması kimi qış tədarükü ənənələri məhsulun daha uzun müddət saxlanılması ehtiyacından yaranıb.

Mədəniyyətdə və ənənələrdə payız

Əkinçiliklə məşğul olan cəmiyyətlərdə payız təsərrüfat ilinin mühüm mərhələsi sayılıb. Məhsulun toplanması həm dolanışıq təminatı, həm də kollektiv bayramlar üçün səbəb olub.

Azərbaycanda bu əlaqənin nümunələrindən biri Göyçayda keçirilən Nar bayramıdır. “Nar bayramı, ənənəvi nar festivalı və mədəniyyəti” 2020-ci ildə UNESCO-nun Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrs üzrə Reprezentativ Siyahısına daxil edilib. Bu ənənə narın yetişdirilməsi və istifadəsi ilə bağlı bilikləri, yerli mətbəxi və bayram mədəniyyətini birləşdirir.

Azərbaycan ədəbiyyatında payız və xəzan obrazları zamanın keçməsi, ayrılıq və ömrün yetkin çağı ilə əlaqələndirilir. Eyni zamanda payız bolluq, zəhmətin bəhrəsi və yeni mərhələyə hazırlıq mənalarını da daşıyır.