Petroqlif

Petroqlif insan tərəfindən qaya və ya daş səthinə oyma, cızma, döymə və aşındırma kimi üsullarla yaradılmış təsvir və işarədir. Petroqliflər qayaüstü incəsənətin əsas formalarından biridir və dünyanın müxtəlif bölgələrində tarixdən əvvəlki dövrlərdən daha sonrakı tarixi mərhələlərə qədər yaradılıb. İnsan, heyvan, ov səhnələri, həndəsi işarələr və müxtəlif simvollar petroqliflərdə geniş rast gəlinən mövzulardandır.

Petroqlif nədir?

Petroqlif qayanın təbii səthinin müəyyən hissəsinin insan tərəfindən dəyişdirilməsi nəticəsində yaradılan təsvirə deyilir. Bunun üçün daş səthi döyülə, cızıla, oyula və ya başqa mexaniki üsulla işlənə bilər.

Termin qədim yunan mənşəli “petra” – daş və “glyphein” – oymaq sözləri ilə əlaqəlidir. Bu baxımdan petroqlif anlayışı ümumi şəkildə “daş üzərində oyma” mənasını ifadə edir.

Petroqliflər yazının meydana çıxmasından əvvəl yaşamış icmaların həyatını öyrənmək üçün xüsusilə mühüm arxeoloji mənbələrdir.

Petroqlif və qayaüstü təsvir fərqi

“Petroqlif” və “qayaüstü təsvir” anlayışları yaxın olsa da, tamamilə eyni deyil.

Qayaüstü təsvir daha geniş termindir və qayalarda yaradılmış müxtəlif vizual nümunələri əhatə edir. Petroqlif isə məhz qaya səthinin fiziki olaraq işlənməsi – oyulması, cızılması və ya döyülməsi nəticəsində yaradılan təsvirlərə aiddir.

Qaya üzərinə mineral və digər piqmentlərlə çəkilmiş təsvirlər isə petroqlif deyil, piktoqraf və ya qayaüstü rəsm kimi təsnif edilə bilər.

Beləliklə, petroqlif qayaüstü incəsənətin bir növüdür, lakin hər qayaüstü təsvir petroqlif deyil.

Petroqliflərdə nə təsvir olunur?

Petroqliflərin mövzuları onların yaradıldığı coğrafi əraziyə, dövrə və mədəniyyətə görə fərqlənir.

Qayalarda insan və heyvan fiqurları, ov səhnələri, qayıqlar və arabalar, müxtəlif həndəsi formalar, əl və ayaq izlərinə bənzər işarələr, dairələr, spirallar və digər simvollar təsvir oluna bilər.

Bəzi petroqliflərdə gündəlik həyatla əlaqələndirilə bilən səhnələr aydın görünür. Digər işarələrin mənasını isə müasir dövrdə dəqiq müəyyən etmək mümkün deyil.

Buna görə arxeoloqlar petroqliflərin mənasını izah edərkən onların yerləşdiyi ərazini, yaxınlıqdakı arxeoloji tapıntıları, təsvirlərin üslubunu və digər elmi göstəriciləri birlikdə araşdırırlar.

Petroqliflər necə yaradılırdı?

Qədim insanlar qaya səthlərində təsvir yaratmaq üçün müxtəlif texnikalardan istifadə ediblər. Ən geniş yayılmış üsullardan biri daş səthinin başqa sərt alətlə çoxsaylı zərbələrlə işlənməsi olub.

Cızma texnikasında qaya səthində xətlər yaradılırdı. Oyma zamanı isə təsvir daha dərin şəkildə formalaşdırılırdı. Bəzi petroqliflərdə bir neçə texnikanın birlikdə tətbiq edildiyi müşahidə olunur.

İstifadə olunan üsul qayanın xüsusiyyətindən, mövcud alətlərdən və təsvirin formasından asılı ola bilərdi.

Petroqliflərin yaşı necə müəyyən edilir?

Petroqliflərin tarixləndirilməsi arxeologiyanın mürəkkəb məsələlərindən biridir. Daşa həkk edilmiş təsvirin yaşını birbaşa müəyyən etmək həmişə mümkün olmur.

Tədqiqatçılar petroqlifin üslubunu, təsvir olunan heyvanları və əşyaları, qaya səthində yaranmış təbii dəyişiklikləri, təsvirlərin bir-birinin üzərinə çəkilmə ardıcıllığını və yaxınlıqdakı arxeoloji materialları araşdırırlar.

Ətrafdakı yaşayış yerləri, dəfn abidələri və digər tapıntılar da petroqliflərin müəyyən tarixi dövrlə əlaqələndirilməsinə kömək edə bilər.

Bu səbəbdən qayaüstü təsvirlərin tarixləndirilməsi zamanı müxtəlif elmi metodların nəticələri birlikdə qiymətləndirilir.

Azərbaycanda petroqliflər

Azərbaycan zəngin qayaüstü incəsənət irsinə malikdir. Petroqliflər yalnız Qobustanda deyil, ölkənin müxtəlif ərazilərində qeydə alınıb.

Azərbaycanın əsas qayaüstü təsvir sahələri arasında Qobustan, Abşeron, Gəmiqaya və Kəlbəcər əraziləri göstərilir. Bu komplekslərin petroqlifləri dövrünə, təsvir üslubuna, texnikasına və mövzularına görə fərqlənir.

Beləliklə, Azərbaycan petroqliflərini yalnız Qobustan qayaüstü incəsənəti ilə məhdudlaşdırmaq düzgün deyil. Müxtəlif bölgələrdəki nümunələr ölkənin qədim mədəniyyətinin fərqli mərhələlərini öyrənmək üçün əhəmiyyətlidir.

Qobustan petroqlifləri

Qobustan Azərbaycanın ən zəngin və beynəlxalq səviyyədə tanınan qayaüstü incəsənət kompleksidir. Qobustan Qayaüstü İncəsənət Mədəni Landşaftında 6 mindən çox qayaüstü oyma qeydə alınıb.

Buradakı petroqliflərdə insanlar, heyvanlar, ov və balıqçılıq səhnələri, qayıqlar və digər təsvirlər mövcuddur. UNESCO Qobustan qayaüstü təsvirlərinin təxminən 40 min illik qayaüstü incəsənət ənənəsini əks etdirdiyini göstərir.

Böyükdaş, Kiçikdaş və Cingirdağ–Yazılıtəpə Qobustanın mühüm petroqlif sahələrindəndir.

Qobustan Qayaüstü İncəsənət Mədəni Landşaftı 2007-ci ildə UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilib.

Gəmiqaya petroqlifləri

Azərbaycanın digər böyük petroqlif komplekslərindən biri Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonu ərazisində yerləşən Gəmiqayadır.

Gəmiqaya qayaüstü təsvirləri Qapıcıq zirvəsi ətrafındakı yüksək dağlıq ərazilərdə yayılıb. Burada insan, keçi, öküz, maral və digər heyvan təsvirləri, ov səhnələri, arabalar və müxtəlif işarələr qeydə alınıb.

Müasir tədqiqatlarda Gəmiqayada 2040 daş üzərində 7422 petroqlifin qeydə alındığı göstərilir.

Gəmiqaya və Göygöl Tarixi-Mədəni və Təbii Kompleksi hazırda UNESCO-nun Ümumdünya İrsinin İlkin Siyahısında yer alır. Bu status onun artıq Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilməsi demək deyil.

Petroqliflərin tarixi əhəmiyyəti

Petroqliflər qədim insanların yalnız bədii yaradıcılığını deyil, onların həyat tərzini və ətraf mühitlə münasibətlərini də araşdırmağa imkan verir.

Heyvan təsvirləri keçmiş fauna haqqında məlumat verə, ov səhnələri insanların təsərrüfat fəaliyyəti ilə bağlı ipucları təqdim edə bilər. Qayıq və araba təsvirləri isə müəyyən dövrlərdə istifadə olunan nəqliyyat vasitələrinin öyrənilməsi üçün maraqlı mənbədir.

Simvolik və həndəsi işarələr qədim insanların düşüncə və təsəvvürləri ilə əlaqəli ola bilər. Lakin onların mənasını müasir anlayışlarla birbaşa izah etmək həmişə mümkün deyil və elmi ehtiyatlılıq tələb edir.

Petroqliflərin qorunması

Petroqliflər açıq təbii mühitdə yerləşdiyinə görə külək, su, temperatur dəyişiklikləri, eroziya və digər təbii proseslərin təsirinə məruz qalır.

İnsan müdaxiləsi də qayaüstü irs üçün ciddi təhlükə yarada bilər. Qayaların üzərinə yeni ad və işarələrin yazılması, petroqliflərin cızılması, boyanması və ya digər şəkildə dəyişdirilməsi qədim təsvirlərin geri dönməz şəkildə zədələnməsinə səbəb ola bilər.

Petroqliflərin sənədləşdirilməsi, rəqəmsal qeydiyyatı, elmi tədqiqi və fiziki mühafizəsi buna görə mühüm əhəmiyyət daşıyır. Qayaüstü təsvirlərin qorunması qədim insanların minilliklər əvvəl yaratdığı vizual məlumatların gələcək nəsillərə çatdırılmasına xidmət edir.