Peyvənd

Peyvənd orqanizmin müəyyən infeksion xəstəliklərə qarşı immun müdafiə formalaşdırmasına kömək edən bioloji preparatdır. Peyvəndlər immun sisteminə konkret xəstəlik törədicisini və ya onun müəyyən hissəsini tanımağı “öyrədir”. Bunun nəticəsində orqanizm gələcəkdə həmin infeksiya ilə qarşılaşdıqda daha sürətli və effektiv immun cavab verə bilər. Peyvəndlərin tətbiqi prosesi vaksinasiya, yaranan müdafiənin formalaşması isə immunizasiya anlayışı ilə əlaqələndirilir.

Peyvənd nədir?

Peyvənd xəstəlik baş verdikdən sonra onu müalicə etmək üçün deyil, əsasən xəstəliyin və onun ağır nəticələrinin qarşısını almaq məqsədilə tətbiq edilir.

Peyvəndin tərkibində xəstəlik törədicisinin zəiflədilmiş və ya inaktivləşdirilmiş forması, onun müəyyən hissələri və ya immun sisteminə antigen yaratmaq üçün məlumat verən genetik material ola bilər.

Müxtəlif peyvəndlər fərqli texnologiyalar əsasında hazırlandığından onların tərkibi və immun cavab yaratma üsulu eyni deyil.

Peyvənd necə işləyir?

İnsan orqanizmi virus və ya bakteriya kimi yad mikroorqanizmlə qarşılaşdıqda immun sistemi onu tanımağa və zərərsizləşdirməyə çalışır.

Peyvənd bu müdafiə sistemindən istifadə edir. Peyvənddən sonra immun sistem antigeni tanıyır, ona qarşı immun cavab formalaşdırır və immunoloji yaddaş yarada bilər.

Gələcəkdə insan həmin xəstəlik törədicisi ilə qarşılaşdıqda immun sistemi onu daha sürətli tanıya və müdafiə reaksiyası göstərə bilər.

Antigen və anticisim nədir?

Antigen immun sisteminin tanıya bildiyi və immun cavab yarada bilən maddə və ya strukturdur. Peyvəndlərdə antigen xəstəlik törədicisinin özü deyil, onun zəiflədilmiş və ya inaktivləşdirilmiş forması, müəyyən hissəsi və ya həmin antigenin hazırlanması üçün bioloji məlumat ola bilər.

Anticisimlər isə immun sisteminin antigenlərə cavab olaraq yaratdığı xüsusi zülallardır.

Peyvənddən sonra yaranan müdafiədə anticisimlərlə yanaşı immun sisteminin digər hüceyrə mexanizmləri də iştirak edir.

Peyvəndlərin əsas növləri

Peyvəndlər hazırlanma texnologiyasına görə müxtəlif qruplara ayrılır.

Canlı zəiflədilmiş peyvəndlər xəstəlik törədicisinin zəiflədilmiş formasından istifadə edir. İnaktivləşdirilmiş peyvəndlərdə törədicinin xəstəlik yaratmaq qabiliyyəti aradan qaldırılır.

Subunit və rekombinant peyvəndlər mikroorqanizmin yalnız immun cavab üçün lazım olan müəyyən hissələrindən istifadə edə bilər.

Toksoid peyvəndləri isə bəzi bakteriyaların yaratdığı toksinlərə qarşı immunitet formalaşdırmaq məqsədi daşıyır.

Bundan əlavə, viral vektor, mRNT və digər müasir vaksin texnologiyaları mövcuddur.

Peyvənd hansı xəstəliklərdən qoruyur?

Müasir peyvəndlər çoxsaylı infeksion xəstəliklərin qarşısının alınmasında istifadə olunur.

Bunlara qızılca, məxmərək, epidemik parotit, poliomielit, difteriya, tetanus, göyöskürək, hepatit B və digər peyvəndlə qarşısı alına bilən xəstəliklər daxildir.

Bəzi peyvəndlər uşaqlıq dövründə, digərləri yeniyetmə və yetkin yaşlarda tətbiq edilir. Səyahət, peşə fəaliyyəti, yaş və fərdi risk faktorlarına görə əlavə peyvəndlər də tövsiyə oluna bilər.

Peyvənd və vaksinasiya arasındakı fərq

“Peyvənd” və “vaksinasiya” bir-biri ilə əlaqəli, lakin fərqli anlayışlardır.

Peyvənd orqanizmə tətbiq edilən bioloji preparatdır. Vaksinasiya isə həmin preparatın insana verilməsi prosesidir.

İmmunizasiya daha geniş anlayışdır və insanın müəyyən xəstəliyə qarşı immun müdafiə qazanması prosesini ifadə edir.

Gündəlik danışıqda bu terminlər bəzən bir-birinin əvəzinə istifadə olunsa da, tibbi terminologiyada onların mənaları fərqləndirilir.

Peyvənd necə tətbiq olunur?

Bütün peyvəndlər inyeksiya yolu ilə vurulmur. Peyvəndin növündən asılı olaraq müxtəlif tətbiq üsulları mövcuddur.

Bir çox peyvənd əzələdaxili və ya dərialtı inyeksiya şəklində tətbiq edilir. Bəzi peyvəndlər ağızdan qəbul edilir, digərləri isə burun vasitəsilə verilə bilər.

Tətbiq üsulu konkret peyvənd üçün təsdiqlənmiş tibbi təlimata uyğun müəyyən edilir.

Peyvənd təqvimi nədir?

Peyvənd təqvimi müxtəlif yaşlarda hansı peyvəndlərin və dozaların tətbiq edilməli olduğunu göstərən sistemdir.

Peyvəndlərin müəyyən yaşlarda verilməsinin səbəbi insanın xəstəliklərə qarşı mümkün qədər uyğun zamanda müdafiə qazanmasını təmin etməkdir.

Bəzi peyvəndlər üçün bir doza kifayət etdiyi halda, digərləri ilkin immunizasiya üçün bir neçə doza tələb edə bilər. Müəyyən peyvəndlərdə isə sonrakı dövrdə gücləndirici doza tətbiq olunur.

Gücləndirici doza nədir?

Gücləndirici və ya buster doza əvvəlki peyvəndlər nəticəsində formalaşmış immun müdafiəni yenidən gücləndirmək məqsədilə tətbiq edilən əlavə dozadır.

Bütün peyvəndlər üçün buster doza tələb olunmur. Onun ehtiyacı konkret xəstəlik, peyvəndin xüsusiyyətləri, yaş və immunizasiya proqramına görə dəyişir.

Bu səbəbdən əlavə dozanın vaxtı ümumi qayda ilə deyil, müvafiq peyvənd təqviminə əsasən müəyyən edilir.

Peyvəndlərin təhlükəsizliyi

Peyvəndlər istifadəyə verilməzdən əvvəl laboratoriya tədqiqatlarından və mərhələli klinik sınaqlardan keçirilir. Təsdiqləndikdən sonra da onların təhlükəsizliyi nəzarətdə saxlanılır.

Digər tibbi preparatlar kimi peyvəndlərin də əlavə təsirləri ola bilər. Ən çox rast gəlinən reaksiyalar inyeksiya yerində ağrı, qızartı və ya qısa müddətli yüngül hərarət kimi hallardır.

Ciddi əlavə reaksiyalar mümkündür, lakin çox nadir hallarda baş verir. Peyvənddən sonra yaranan hər bir sağlamlıq problemi avtomatik olaraq peyvəndin həmin hadisəyə səbəb olduğu anlamına gəlmir.

Peyvənddən sonra əlavə təsirlər

Peyvənddən sonra immun sisteminin reaksiyası nəticəsində müəyyən müvəqqəti əlamətlər yarana bilər.

İnyeksiya yerində ağrı və şişkinlik, yorğunluq, baş ağrısı və yüngül hərarət peyvənddən asılı olaraq müşahidə edilə bilər. Bu reaksiyaların xüsusiyyətləri konkret preparata görə fərqlənir.

Gözlənilməz, ağır və ya narahatlıq doğuran simptomlar yarandıqda tibbi yardım üçün səhiyyə mütəxəssisinə müraciət edilməlidir.

Peyvəndlərin saxlanması

Peyvəndlərin effektivliyi yalnız istehsal prosesi ilə deyil, düzgün daşınması və saxlanması ilə də bağlıdır.

Bir çox peyvənd müəyyən temperatur intervalında saxlanılmalıdır. İstehsalçıdan peyvənd məntəqəsinə qədər tələb olunan temperatur şəraitinin qorunduğu sistem “soyuq zəncir” adlanır.

Uyğun olmayan temperatur peyvəndin keyfiyyətinə təsir göstərə bilər. Buna görə peyvəndlərin saxlanması və daşınması xüsusi nəzarət prosedurları tələb edir.

Kollektiv immunitet

Əhalinin böyük hissəsinin müəyyən yoluxucu xəstəliyə qarşı immun müdafiəyə malik olması həmin infeksiyanın yayılmasını çətinləşdirə bilər. Bu hadisə kollektiv və ya populyasiya immuniteti anlayışı ilə əlaqələndirilir.

Kollektiv immunitet xüsusilə tibbi səbəblərdən müəyyən peyvəndləri ala bilməyən insanların dolayı qorunmasına kömək edə bilər.

Lakin bunun üçün tələb olunan immunitet səviyyəsi bütün xəstəliklərdə eyni deyil və infeksiyanın yoluxuculuq xüsusiyyətlərindən asılıdır.

Peyvəndlərin ictimai səhiyyədə rolu

Peyvəndləmə yoluxucu xəstəliklərin qarşısının alınmasında ictimai səhiyyənin əsas vasitələrindən biridir.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, hazırda 30-dan çox həyati təhlükəli xəstəlik və infeksiyanın qarşısını almağa yönəlmiş peyvəndlər mövcuddur. İmmunizasiya hər il milyonlarla ölümün qarşısının alınmasına kömək edir.

Peyvənd proqramları ayrı-ayrı insanların qorunması ilə yanaşı xəstəliklərin yayılmasının və epidemiyaların qarşısının alınmasında da mühüm rol oynayır.

Peyvənd haqqında düzgün məlumat

Peyvənd seçimi yaş, sağlamlıq vəziyyəti, əvvəlki immunizasiya tarixçəsi, səyahət və digər fərdi amillərdən asılı ola bilər.

Buna görə konkret şəxsin hansı peyvəndi və nə vaxt qəbul etməli olduğu barədə qərar sosial şəbəkələrdə yayılan ümumi məlumatlara deyil, ölkənin aktual immunizasiya təqviminə və səhiyyə mütəxəssisinin tövsiyəsinə əsaslanmalıdır.

Peyvəndlə bağlı məlumatların səhiyyə qurumları və elmi əsaslı tibbi mənbələrdən əldə edilməsi düzgün qərar vermək üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır.