Piano

Piano klavişlər vasitəsilə ifa olunan simli-klavişli musiqi alətidir. Klaviş basıldıqda alətin daxilindəki xüsusi mexanizm çəkici hərəkətə gətirir və çəkic simə toxunaraq səs yaradır. Piano həm solo ifa, həm ansambl, həm də orkestr musiqisində istifadə olunur və klassik musiqidən caz, pop və kinomusiqiyə qədər çox geniş repertuara malikdir.

Pianonun yaranması
Müasir pianonun əsasını XVII əsrin sonu və XVIII əsrin əvvəllərində italyan alət ustası Bartolomeo Cristofori qoyub. Onun hazırladığı yeni alətin əsas üstünlüyü ifaçının klavişə hansı güclə basmasından asılı olaraq səsin zəif və ya güclü səslənməsi idi.

Bu xüsusiyyət pianonu klavesin kimi əvvəlki klavişli alətlərdən fərqləndirirdi.

“Piano” sözünün mənşəyi
Alətin ilk adlarından biri italyanca “gravicembalo col piano e forte” ifadəsi ilə əlaqələndirilir. Buradakı “piano” sakit və ya zəif, “forte” isə güclü deməkdir.

Sonralar “pianoforte” sözü qısaldılaraq sadəcə “piano” formasında geniş yayılıb.

Piano necə səs yaradır?
Pianoda klavişə basıldıqda çəkic mexanizmi hərəkət edir və keçə ilə örtülmüş çəkic müvafiq simə vurur. Sim titrəyir və yaranan vibrasiya rezonans lövhəsi vasitəsilə gücləndirilir.

Klaviş buraxıldıqda dempfer adlanan hissə simə toxunaraq onun titrəyişini dayandırır.

Piano klaviaturası
Standart müasir pianoda adətən 88 klaviş olur. Onlardan 52-si ağ, 36-sı isə qara klavişdir.

Klaviatura yeddi əsas notun — do, re, mi, fa, sol, lya və si — müxtəlif oktavalarda təkrarlanması prinsipi üzərində qurulub. Qara klavişlər isə diyez və bemol səslərini ifa etməyə imkan verir.

Royal və piano arasındakı fərq
Azərbaycan dilində gündəlik danışıqda bütün bu tip alətlərə “piano” deyilsə də, akustik pianolar əsasən royal və şaquli piano formalarına bölünür.

Royalda simlər və rezonans lövhəsi üfüqi yerləşir. Şaquli pianoda isə simlər korpus daxilində şaquli yerləşdirilir. Buna görə royal daha çox yer tutur, lakin onun mexanizmi peşəkar və konsert ifası üçün daha geniş imkanlar yaradır.

Royal
Royal böyük konsert salonlarında geniş istifadə olunan piano növüdür. Onun korpusu üfüqi və qanad formasındadır.

Konsert royallarının uzunluğu iki metrdən çox ola bilər. Böyük rezonans lövhəsi və uzun simlər güclü, zəngin və geniş dinamik diapazonlu səs əldə etməyə imkan verir.

Şaquli piano
Şaquli piano daha kompakt quruluşa malikdir. Simlərin şaquli yerləşdirilməsi onun evlərdə, musiqi məktəblərində və kiçik studiyalarda rahat yerləşdirilməsinə imkan verir.

Ölçüsünün kiçik olmasına baxmayaraq, keyfiyyətli şaquli pianolar peşəkar məşq və tədris üçün istifadə edilə bilər.

Pianonun pedalları
Akustik pianolarda adətən iki və ya üç pedal olur. Sağ pedal ən çox istifadə edilən sustain pedaldır. O basıldıqda dempferlər simlərdən ayrılır və klaviş buraxıldıqdan sonra da səs davam edir.

Sol pedal səsi və tembri dəyişdirməyə imkan verir. Orta pedalın funksiyası isə piano növündən asılı olaraq fərqlənə bilər.

Dinamik imkanları
Pianonun mühüm xüsusiyyətlərindən biri geniş dinamik diapazonudur. İfaçı klavişə yüngül toxunaraq sakit səs, daha güclü basaraq isə yüksək və intensiv səs əldə edə bilər.

Bu xüsusiyyət bəstəkar və ifaçılara musiqidə emosional kontrast yaratmaq üçün böyük imkan verir.

Piano və fortepiano
“Fortepiano” anlayışı geniş mənada pianonun tarixi və müasir növlərini əhatə edə bilər. Müasir danışıqda isə “piano” sözü həm ümumi alətin, həm də bəzən şaquli modelin adı kimi istifadə olunur.

Tarixi fortepianoların mexanizmi və səsi müasir konsert royallarından xeyli fərqlənirdi.

Klassik musiqidə piano
XVIII əsrdən etibarən piano Avropa klassik musiqisinin ən mühüm alətlərindən birinə çevrilib. Motsart, Bethoven, Şopen, List, Şuman, Debüssi və Raxmaninov kimi bəstəkarların yaradıcılığında piano xüsusi yer tutur.

Piano üçün sonatalar, konsertlər, prelüdlər, etüdlər, noktürnlər və müxtəlif kamera əsərləri yazılıb.

Piano konserti
Piano konserti solo piano ilə orkestr üçün yazılan iri musiqi formasıdır. Bu əsərlərdə piano həm solo alət kimi ön plana çıxır, həm də orkestr ilə dialoq yaradır.

Motsart, Bethoven, Çaykovski və Raxmaninovun piano konsertləri klassik repertuarın ən məşhur nümunələri sırasındadır.

Caz musiqisində piano
Piano cazda həm solo, həm də müşayiət aləti kimi mühüm rol oynayır. Caz pianoçuları akkordlar, improvizasiya və ritmik variasiyalar vasitəsilə musiqinin harmonik quruluşunu formalaşdırırlar.

Blüz, ragtime və cazın inkişafı piano ifaçılığının yeni texnikalarının yaranmasına təsir göstərib.

Rəqəmsal piano
Rəqəmsal piano akustik simlər və çəkic mexanizmi əvəzinə elektron texnologiya ilə səs yaradır. Keyfiyyətli modellərdə klavişlərin çəkisi və reaksiyası akustik piano hissini təqlid etmək üçün xüsusi mexanizmlə hazırlanır.

Belə alətlərin üstünlüklərinə səs səviyyəsinin tənzimlənməsi, qulaqcıqla məşq imkanı və daha az texniki qulluq ehtiyacı daxildir.

Piano niyə köklənir?
Akustik pianonun simləri müəyyən gərginlik altında olur. Temperatur və rütubət dəyişiklikləri zamanla simlərin gərginliyinə təsir edə bilər və nəticədə notların dəqiq səslənməsi pozular.

Buna görə piano müəyyən dövrlərdə peşəkar usta tərəfindən köklənir.

Piano öyrənmək
Piano tədrisində ilk mərhələdə klaviaturanın quruluşu, notların yerləşməsi, düzgün oturuş, əl mövqeyi və ritm öyrənilir. Daha sonra tərəzilər, akkordlar, etüdlər və müxtəlif musiqi əsərləri üzərində işlənir.

Piano həm melodiyanı, həm də harmoniyanı eyni anda ifa etməyə imkan verdiyi üçün musiqi nəzəriyyəsini öyrənmək üçün də əlverişli alətlərdən biridir.