Pirit

Pirit dəmir disulfiddən ibarət, kimyəvi formulu FeS₂ olan geniş yayılmış sulfid mineralıdır. O, açıq pirinc-sarı rəngi və güclü metallik parlaqlığı ilə seçilir və zahiri görünüşünə görə tarixən tez-tez qızılla qarışdırılıb. Buna görə pirit ingilis dilində “fool’s gold”, yəni “axmaqların qızılı” adı ilə də tanınır. Pirit müxtəlif geoloji mühitlərdə, o cümlədən hidrotermal damarlar, maqmatik və metamorfik süxurlar, eləcə də çökmə süxurlarında rast gəlinir.

Pirit nədir?
Pirit dəmir və kükürddən ibarət sulfid mineralıdır. Kimyəvi tərkibində bir dəmir atomuna iki kükürd atomu düşür və formul FeS₂ kimi göstərilir.
Mineral həm yaxşı formalaşmış kristallar, həm də dənəli, massiv və müxtəlif aqreqatlar şəklində rast gəlinə bilər. Pirit təbiətdə ən geniş yayılmış sulfid minerallarından biridir.

Rəngi və parlaqlığı
Piritin əsas rəngi açıq pirinc-sarıdır. Təzə səthdə güclü metallik parlaqlıq göstərir.
Uzun müddət hava və rütubətin təsirinə məruz qaldıqda səthdə oksidləşmə məhsulları yarana və mineralın rəngi tədricən tündləşə bilər.

Kristal quruluşu
Pirit kubik kristal sistemində kristallaşır. Onun ən xarakterik formaları kub, oktaedr və pirithedron adlandırılan xüsusi çoxüzlü kristal formasıdır.
Kub formalı pirit kristallarının səthində paralel zolaqlar tez-tez müşahidə olunur. Bu cür kristallar mineral kolleksiyalarında xüsusilə diqqət çəkir.

Sərtliyi
Pirit Mohs sərtlik şkalası üzrə təxminən 6–6,5 sərtliyə malikdir. Bu göstərici onu xalkopirit və qızıldan xeyli sərt edir.
Pirit şüşəni cıza bilər və bıçaqla asanlıqla cızılmır. Bu xüsusiyyət onun digər sarı rəngli metallik minerallardan fərqləndirilməsində istifadə olunur.

Sıxlığı
Piritin nisbi sıxlığı təxminən 4,8–5 arasında dəyişir. Bu göstərici onu adi silikat minerallarından daha ağır edir.
Bununla belə, pirit eyni həcmdə qızıldan xeyli yüngüldür.

Pirit və qızıl arasındakı fərq
Pirit qızıla bənzər rəngi səbəbindən tez-tez onunla qarışdırılır. Lakin bu iki materialın fiziki xüsusiyyətləri ciddi şəkildə fərqlənir.
Qızıl çox yumşaq və döyülə bilən metaldır, pirit isə sərt və kövrək mineraldır. Pirit zərbə aldıqda parçalanır, qızıl isə əyilə və yastılana bilər. Piritin rəngi də qızılla müqayisədə daha solğun pirinc-sarı görünür.

Pirit və xalkopirit
Pirit və xalkopirit də zahirən bir-birinə bənzəyə bilər. Piritin kimyəvi formulu FeS₂, xalkopiritinki isə CuFeS₂-dir.
Xalkopirit daha yumşaqdır və rəngi adətən daha zəngin sarı-bronz görünür. Pirit isə daha sərt və çox vaxt aydın kubik kristallar əmələ gətirir.

Pirit necə yaranır?
Pirit çox müxtəlif geoloji şəraitdə formalaşa bilər. Hidrotermal sistemlərdə isti mineral məhlullar süxur çatlarında hərəkət edərək dəmir və kükürd tərkibli mineralları çökdürə bilər.
Pirit maqmatik süxurlarda kristallaşma zamanı, metamorfik proseslər nəticəsində və oksigensiz çökmə mühitlərində də yarana bilər.

Hidrotermal damarlar
Pirit hidrotermal damarların ən geniş yayılmış minerallarından biridir. Bu sistemlərdə kvars, xalkopirit, sfalerit, qalena və digər sulfid mineralları ilə birlikdə rast gəlinir.
Bəzi hidrotermal yataqlarda qızıl və digər qiymətli metallar piritlə geoloji əlaqədə ola bilər. Bu səbəbdən pirit filiz axtarışlarında mühüm göstərici minerallardan biri hesab edilə bilər.

Çökmə süxurlarında pirit
Pirit oksigenin az olduğu çökmə mühitlərində də yarana bilər. Üzvi maddələrin parçalanması və mikrobioloji proseslər sulfidlərin yaranmasına şərait yaradır.
Belə şəraitdə dəmir və kükürd birləşərək pirit əmələ gətirə bilər. Buna görə pirit kömür, gil şistləri və digər çökmə süxurlarında da rast gəlinir.

Fosillərdə piritləşmə
Bəzi fosillərdə orqanizmin ilkin toxumaları və ya boşluqları piritlə əvəz oluna bilər. Bu proses piritləşmə adlanır.
Piritləşmiş fosillər metallik və qızılı rəngli görünüş əldə edə bilər və paleontologiyada maraqlı qorunma formalarından biridir.

Adının mənşəyi
“Pirit” adı qədim yunan dilində “od” mənasını verən “pyr” sözü ilə əlaqəlidir. Mineral sərt metal və ya başqa daşla vurulduqda qığılcım yarada bilər.
Bu xüsusiyyət piritin qədim dövrlərdə od alışdırmaq üçün istifadə olunmasına səbəb olub.

Tarixi istifadəsi
Pirit tarixən od əldə etmək üçün istifadə olunan minerallardan biri olub. Sərt materialla toqquşduqda yaranan qığılcımlar yanıcı materialın alışdırılmasında istifadə edilə bilərdi.
Daha sonrakı dövrlərdə pirit kükürd və kükürd turşusu istehsalında da xammal kimi istifadə olunub.

Kükürd turşusu istehsalı
Piritin qovrulması zamanı kükürd dioksid əldə etmək mümkündür. Bu qaz daha sonra kükürd turşusunun istehsalında istifadə edilə bilər.
Müasir dövrdə kükürd turşusunun əsas xammal mənbələri dəyişsə də, pirit tarixən bu sənayedə mühüm rol oynayıb.

Qızıl yataqları ilə əlaqəsi
Piritin özü qızıl deyil, lakin bəzi qızıl yataqlarında mikroskopik qızıl hissəcikləri pirit kristallarının daxilində və ya səthində yerləşə bilər.
Belə filizlərdə qızıl gözlə görünməyə bilər və mineralogiya və geokimyəvi analiz vasitəsilə müəyyən edilir. Buna görə pirit bəzi yataqlarda qiymətli metal filizlərinin mühüm daşıyıcı minerallarından biri ola bilər.

Oksidləşmə və turşulu drenaj
Pirit hava və su ilə təmasda oksidləşdikdə dəmir birləşmələri və sulfatlar əmələ gələ bilər. Müəyyən şəraitdə bu proses sulfat turşusunun yaranmasına və suyun turşuluğunun artmasına səbəb ola bilər.
Mədən ərazilərində pirit tərkibli tullantıların idarə olunması buna görə mühüm ekoloji məsələdir. Turşulu mədən drenajı metal və sulfid filizlərinin hasilatı zamanı xüsusi nəzarət tələb edən proseslərdən biridir.

Kolleksiya mineralı
Yaxşı formalaşmış pirit kristalları mineral kolleksiyaçıları arasında geniş yayılıb. Xüsusilə aydın kubik formaya və parlaq metallik səthə malik nümunələr dekorativ və elmi kolleksiyalarda yüksək maraq doğurur.
Pirit kristalları ayrıca, həmçinin kvars, kalsit, sfalerit və digər minerallarla birlikdə nümayiş etdirilə bilər.

Geologiyada əhəmiyyəti
Pirit filiz yataqlarının, çökmə mühitlərinin və hidrotermal proseslərin öyrənilməsində mühüm mineraldır. Onun kimyəvi və izotop tərkibi qədim geoloji mühitlər və kükürd dövranı haqqında məlumat verə bilər.
Pirit həm iqtisadi geologiyada, həm də geokimya və paleoekoloji tədqiqatlarda geniş araşdırılan minerallardan biridir.