Pirsəid məscidi

Abşeronun İnanc və Memarlıq Yadigarı: Pirsəid MəscidiBakının Sabunçu rayonunun Nardaran qəsəbəsində, köhnə qəbiristanlıq ərazisində yerləşən Pirsəid məscidi, Azərbaycanın orta əsr mənəvi və memarlıq irsinin ən qiymətli nümunələrindən biridir. Xalq arasında daha çox "Rəhimə xanım ziyarətgahı" və ya "Nardaran piri" kimi tanınan bu kompleks, əsrlər boyu həm yerli əhalinin, həm də İslam dünyasının müxtəlif bölgələrindən gələn zəvvarların müqəddəs ziyarət məkanı olmuşdur.Ölkə əhəmiyyətli memarlıq abidəsi olan bu tikili, Şirvan-Abşeron memarlıq məktəbinin unikal konstruktiv və bədii xüsusiyyətlərini özündə daşıyır.Tarixi Sənədlər və KitabələrMəscid-türbə kompleksinin qədim hissəsinin giriş qapısı üzərində iki parça əhəngdaşı üzərində kufi elementli süls xətti ilə yazılmış tarixi kitabə mövcuddur. Həmin kitabədə abidənin inşası barədə dəqiq məlumat verilir:"Bu mübarək məscidin, Allahın evinin bina olunmasına hacıların seçilmişi, dövrün yeganəsi, böyük sədr Xacə Hacı Həmzə ibn Qutlu Mahmud Şahabadi yeddi yüz altmış beşinci ildə (Miladi: 1363-1364) əmr etmişdir".Kitabədə adı keçən Xacə Hacı Həmzə, Şirvanşahlar dövlətində şirvanşahdan sonra üçüncü mühüm şəxsiyyət — baş sədr vəzifəsini icra edirdi. Ziyarətgahın daxilində yerləşən qəbir isə İslam peyğəmbərinin nəslindən olan, VII-VIII əsrlərdə Abbasi xəlifələrinin təqiblərindən qaçaraq Azərbaycana pənah gətirən İmam Rzanın (ə) bacısı Rəhimə xanıma aiddir.Konstruktiv Quruluşu və İnkişaf MərhələləriOrijinal orta əsr tikilisi müxtəlif dövrlərdə əlavə edilmiş otaqlardan ibarətdir və ilkin olaraq iki əsas hissədən ibarət kiçik kütləyə malik idi:1.Düzbucaqlı Məscid Otağı:Əsas ibadət sahəsi.Ölçüləri 5,80 x 3,20 metr olan bu ilkin otaq birbaşa ibadət üçün nəzərdə tutulmuşdur. Otağın tağlı qapısı eşmə naxışlarla, kiçik baştağı isə sadə həndəsi ornamentlərlə haşiyələnmişdir.2.Tağ-Tavanlı Türbə Binası:Məsciddən daxili keçid.Ölçüləri 2,75 x 2,75 metr olan bu ikinci otaq Rəhimə xanımın məzarının yerləşdiyi türbə hissəsidir. Türbənin çölə birbaşa çıxışı yoxdur, buraya yalnız məscidin daxilindən açılan çatmatağlı kiçik qapı vasitəsilə daxil olmaq mümkündür.3.Oyma Tənək Naxışlı Giriş:Memarlıq dekorasiyası.Qəbirin yerləşdiyi kiçik otağın oxvari girişi XIII-XIV əsr Abşeron memarlığı üçün xarakterik olan zərif bitki (tənək yarpağı) naxışları ilə bəzədilmişdir. Bu naxış üslubuna Pirsaatçay xanəgahında da rast gəlinir.Unudulma və Yenidən doğuş TarixiPirsəid məscidinin taleyi Abşeronun bir çox tarixi abidələri kimi zamanın və siyasi rejimlərin təsirlərinə məruz qalmışdır:Qum Altında Qalan Əsrlər: Məscid və türbə binası uzun əsrlər boyu küləklərin gətirdiyi Abşeron qumlarının altında basdırılmış vəziyyətdə qalmış, yalnız 1950-ci illərdə qum kütlələrindən tamamilə təmizlənərək aşkar edilmiş və öyrənilmişdir.Sovet Dövrünün Sınağı: 1951-ci ildə ateizm siyasətinin tərkib hissəsi kimi dövlət tərəfindən anbara çevrilən tikilidə taxıl və buğda saxlanılmağa başlanmışdır. Lakin 1956-cı ildə Nardaran qəsəbəsinin yerli sakinləri könüllü birləşərək daxili məkanı təmizləmiş və ziyarətgahı yenidən dindarların istifadəsinə qaytarmışlar.Müasir Kompleks (1994-2006): 1994-cü ildən etibarən qədim türbə və məscidin ətrafında genişmiqyaslı tikinti işləri aparılmışdır. Qədim binalar daxildə qorunub saxlanmaqla, üzərində iri iki mərtəbəli məscid kompleksi, hüseyniyyə, 41 metr hündürlüyündə 4 möhtəşəm minarə və böyük günbəzlər ucaldılmışdır.Bu gün Pirsəid məscidi həm qədim Şirvan-Abşeron mühəndisliyinin daşlaşmış tarixi, həm də ölkənin ən möhtəşəm dini-memarlıq mərkəzlərindən biri kimi fəaliyyətini davam etdirir.