Plastinka

Plastinka səsin analoq üsulla yazıldığı və xüsusi səsyazma qurğularında oxudulan disk formalı məlumat daşıyıcısıdır. Azərbaycan dilində bu söz əsasən qramplastinka və vinil plastinka mənasında işlədilir. Plastinkanın səthində səs məlumatını saxlayan spiralvari cığır yerləşir və oxuducunun iynəsi həmin cığır boyunca hərəkət etdikcə mexaniki titrəyişlər səs siqnalına çevrilir. XX əsrdə musiqinin yayılmasının əsas vasitələrindən biri olan plastinkalar bu gün həm musiqi dinləmək, həm də kolleksiyaçılıq məqsədilə istifadə edilir.

Plastinka nədir?

Azərbaycan dilinin izahlı lüğətində “plastinka” sözünün mənalarından biri səs yazılmış patefon və ya qrammofon valı kimi göstərilir. Musiqi sahəsində plastinka dedikdə üzərində səs yazısı olan disk nəzərdə tutulur.

Müasir istifadədə “plastinka”, “qramplastinka”, “vinil plastinka” və “vinil val” ifadələrinə rast gəlinir. Bununla belə, bütün tarixi plastinkalar vinildən hazırlanmayıb. Erkən qramplastinkaların istehsalında şellak və digər materiallardan da istifadə olunub.

Plastinka necə işləyir?

Plastinkanın səthində mərkəzə doğru davam edən spiral səs cığırı yerləşir. Musiqi və ya digər səs məlumatı bu cığırdakı çox kiçik fiziki dəyişikliklər şəklində saxlanılır.

Plastinka fırlandıqda oxuducunun iynəsi cığır boyunca hərəkət edir. Cığırdakı dəyişikliklər iynənin titrəməsinə səbəb olur. Bu titrəyişlər oxuducunun sistemindən asılı olaraq mexaniki və ya elektrik siqnalına çevrilir və nəticədə dinamiklər vasitəsilə səs eşidilir.

Bu xüsusiyyət plastinkanı rəqəmsal musiqi formatlarından fərqləndirir. Burada səs fiziki səth üzərində analoq formada saxlanılır.

Qramplastinka və vinil plastinka

“Qramplastinka” daha geniş tarixi anlayışdır. Müxtəlif dövrlərdə fərqli materiallardan hazırlanmış səs valları bu adla tanınıb.

Vinil plastinka isə əsasən polivinilxlorid materialından hazırlanan daha sonrakı nəsil qramplastinkaları ifadə edir. XX əsrin ortalarından etibarən vinil musiqi buraxılışlarının əsas materiallarından birinə çevrilib.

Buna görə köhnə 78 dövr/dəqiqə plastinkaların hamısını “vinil” adlandırmaq texniki baxımdan düzgün deyil. Onların əhəmiyyətli hissəsi şellak əsaslı materiallardan hazırlanırdı.

33, 45 və 78 dövr plastinkalar

Plastinkalar oxudulma sürətinə görə fərqlənir. Ən çox tanınan sürətlər 33⅓, 45 və 78 RPM-dir.

33⅓ RPM əsasən uzunmüddətli albomların – LP plastinkaların yayılmasında istifadə olunur. Bu format bir plastinkada daha çox musiqinin yerləşdirilməsinə imkan verir.

45 RPM formatı xüsusilə sinqllar və bəzi xüsusi musiqi buraxılışları ilə əlaqələndirilir.

78 RPM isə daha qədim qramplastinkalarda geniş istifadə edilən sürətdir. Belə plastinkalar müasir vinil disklərlə müqayisədə fərqli material və texniki xüsusiyyətlərə malik ola bilər.

LP plastinka nədir?

LP – “Long Play” ifadəsinin qısaltmasıdır. Bu format uzunmüddətli musiqi yazılarının bir plastinkada təqdim edilməsi üçün yaradılıb.

LP-lər adətən 12 düym, yəni təxminən 30 santimetr diametrə malik olur və çox vaxt 33⅓ RPM sürətlə oxudulur.

Tam musiqi albomlarının vinildə buraxılmasında LP formatı geniş istifadə olunur. Plastinkanın hər iki tərəfində bir neçə musiqi əsəri yerləşdirilə bilər.

EP və sinql plastinkalar

Bütün plastinkalar tam albom şəklində buraxılmır. Musiqi sənayesində sinql və EP formatları da mövcuddur.

Sinql adətən bir əsas mahnının təqdim edilməsinə yönələn buraxılışdır. Onun digər tərəfində əlavə mahnı və ya həmin əsərin başqa versiyası yerləşə bilər.

EP – “Extended Play” isə sinqldan daha çox, tam albomdan isə daha az musiqi materialı təqdim edən formatdır.

Bu anlayışlar yalnız vinilə aid deyil və müasir rəqəmsal musiqi buraxılışlarında da istifadə edilir.

Plastinkaların ölçüləri

Vinil plastinkaların geniş yayılmış ölçüləri 7, 10 və 12 düymdür.

7 düymlük plastinkalar xüsusilə sinql buraxılışlarında məşhurdur. 12 düymlük plastinkalar isə LP albomları üçün standart ölçülərdən biridir.

Ölçü, fırlanma sürəti və səs cığırının quruluşu plastinkaya yerləşdirilə bilən musiqinin müddətinə təsir göstərir.

Bununla yanaşı, musiqi tarixində standartlardan fərqlənən ölçü və konstruksiyaya malik xüsusi plastinkalar da buraxılıb.

Qrammofon, patefon və plastinka

Plastinkanın tarixi qrammofonun inkişafı ilə sıx bağlıdır. Emil Berlinerin XIX əsrin sonlarında hazırladığı qrammofon sistemi səsin disk formalı daşıyıcı üzərində yazılması və səsləndirilməsinin yayılmasında mühüm rol oynayıb.

Qrammofonlarda plastinkadakı səs mexaniki sistem vasitəsilə oxunurdu. Sonradan daha portativ patefonlar və elektriklə işləyən elektrofonlar geniş yayıldı.

Müasir vinil oxuducuları da eyni əsas prinsipdən – plastinkadakı spiral cığırın iynə vasitəsilə oxunmasından istifadə edir, lakin səsin elektrik siqnalına çevrilməsi və gücləndirilməsi daha müasir texnologiyalarla həyata keçirilir.

Azərbaycanda qramplastinka tarixi

Qramplastinkalar Azərbaycan musiqi tarixinin qorunmasında da mühüm rol oynayıb. XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan xanəndə və musiqiçilərinin ifaları müxtəlif səsyazma şirkətləri tərəfindən vallara yazılıb.

Cabbar Qaryağdıoğlu, Seyid Şuşinski, Keçəçioğlu Məhəmməd, Məşədi Məhəmməd Fərzəliyev, Qurban Primov və digər sənətkarların ifalarının qrammofon vallarına yazılması milli musiqi irsinin səs şəklində qorunmasına imkan verib.

Sonrakı onilliklərdə Azərbaycan müğənnilərinin, muğam ifaçılarının, instrumental musiqiçilərin və bəstəkarların əsərləri müxtəlif qramplastinkalarda yayımlanıb.

Bu plastinkaların bir hissəsi bu gün musiqi tarixinin öyrənilməsi və kolleksiyaçılıq baxımından maraqlı nümunələr hesab olunur.

Vinil plastinka və analoq səs

Vinil plastinka analoq səs daşıyıcısıdır. Bu o deməkdir ki, səs rəqəmsal fayldakı kimi rəqəmlər ardıcıllığı şəklində deyil, plastinkanın fiziki cığırındakı dəyişikliklər vasitəsilə saxlanılır.

Plastinka oxudularkən iynə bu fiziki dəyişiklikləri izləyir və nəticədə ilkin səs yazısına uyğun siqnal yaranır.

Analoq səslənmənin xüsusiyyətləri və plastinka dinləmə prosesi vinilin rəqəmsal musiqi dövründə də öz auditoriyasını qorumasının səbəblərindən biridir.

Plastinka kolleksiyaçılığı

Köhnə və nadir plastinkalar kolleksiya predmetinə çevrilə bilər. Onların dəyəri yalnız yaşından asılı deyil.

İfaçı, albom, buraxılış ili, istehsalçı, ölkə, tiraj, ilk nəşr olub-olmaması, üz qabığının mövcudluğu və plastinkanın fiziki vəziyyəti qiymətləndirməyə təsir göstərən amillərdəndir.

Eyni albomun müxtəlif ölkələrdə və müxtəlif illərdə buraxılmış versiyalarının kolleksiya dəyəri fərqli ola bilər. Buna görə nadir plastinkaların müəyyənləşdirilməsində kataloq nömrəsi və etiket məlumatları mühüm rol oynayır.

Plastinkaya necə qulluq edilir?

Plastinkanın səthindəki cığırlar zədələndikdə səs keyfiyyəti pisləşə bilər. Buna görə plastinkanı səthindən deyil, əsasən kənarlarından və mərkəzdəki etiket hissəsindən tutmaq məsləhətdir.

Toz və çirklənmə iynənin cığır boyunca hərəkətinə təsir edə bilər. Plastinkalar uyğun vasitələrlə təmizlənməli və qoruyucu üzlüklərdə saxlanmalıdır.

Vinil diskləri yüksək temperaturdan, birbaşa günəş şüalarından və deformasiyaya səbəb ola biləcək şəraitdən qorumaq vacibdir. Uzunmüddətli saxlama zamanı onların şaquli vəziyyətdə yerləşdirilməsi geniş istifadə edilən üsuldur.

Plastinkanın musiqi tarixində yeri

Qramplastinka musiqinin canlı ifadan kənarda geniş auditoriyaya çatdırılmasını mümkün edən əsas texnologiyalardan biri olub. İnsanlar musiqini evdə təkrar dinləmək, müxtəlif ifaçıların yazılarını toplamaq və onları başqa insanlarla paylaşmaq imkanı əldə ediblər.

Radio, maqnit lentləri, kompakt disklər və sonradan rəqəmsal musiqi platformaları səs yazılarının yayılma üsullarını dəyişdirsə də, plastinka tamamilə yox olmayıb.

Bu gün vinil plastinka həm analoq musiqi formatı, həm fiziki albom buraxılışı, həm də musiqi və səsyazma tarixini əks etdirən kolleksiya obyekti kimi istifadə olunur.