Pravoslav

Pravoslav Şərqi Ortodoks xristian ənənəsinə mənsub olan şəxs və ya bu dini ənənə ilə bağlı anlayışdır. Azərbaycan dilində “pravoslav” sözü əsasən pravoslav xristian, pravoslav kilsəsi və pravoslav dini ənənələri ifadələrində işlədilir. Pravoslavlıq xristianlığın əsas tarixi istiqamətlərindən biridir və xüsusilə Şərqi Avropa, Balkanlar, Qafqaz və Yaxın Şərqin bəzi bölgələrində geniş yayılıb.

Pravoslav xristianlığı
Pravoslav xristianlığı İsa Məsihin təlimlərinə əsaslanan və erkən xristian kilsəsinin dini ənənələrini davam etdirən xristian məzhəbləri ailəsidir. Onun dini həyatında Müqəddəs Kitab, kilsə ənənəsi, ibadət, müqəddəs mərasimlər və dini bayramlar mühüm yer tutur. Pravoslav kilsələri öz tarixi və milli xüsusiyyətlərinə malik olsalar da, əsas dini prinsiplər baxımından bir-biri ilə bağlıdırlar.

Pravoslav kilsəsi
Pravoslav kilsələri müxtəlif ölkələrdə fəaliyyət göstərən yerli kilsələrdən ibarətdir. Onların bir hissəsi avtokefal, yəni inzibati baxımdan müstəqil kilsə statusuna malikdir. Konstantinopol, İsgəndəriyyə, Antakya, Yerusəlim, Rusiya, Gürcüstan, Serbiya, Rumıniya, Bolqarıstan və digər pravoslav kilsələri bu ənənənin tanınmış nümayəndələridir.

Pravoslav məbədlərinin xüsusiyyətləri
Pravoslav kilsələrinin memarlığı ölkə və dövrə görə dəyişə bilər, lakin onların daxilində ikonalar və dini təsvirlər mühüm yer tutur. İbadət məkanında altar hissəsi ilə əsas zal arasında ikonostas adlanan ikonalarla bəzədilmiş xüsusi arakəsmə yerləşə bilər. Günbəzlər, xaçlar və dini mozaikalar da pravoslav məbədlərinin geniş yayılmış memarlıq və dekorativ elementlərindəndir.

İkona nədir?
İkona pravoslav ənənəsində İsa Məsih, Məryəm, müqəddəslər və dini hadisələri təsvir edən müqəddəs dini obrazdır. İkonalar sadəcə dekorativ rəsm kimi deyil, dini ibadət və mənəvi həyatın mühüm hissəsi kimi qəbul olunur. Pravoslav məbədlərində, monastırlarda və dindarların evlərində ikonalar geniş istifadə edilir.

Pravoslav ibadəti
Pravoslav ibadətində dualar, dini nəğmələr, Müqəddəs Kitabdan oxunuşlar və müxtəlif mərasimlər mühüm yer tutur. Əsas ibadət formalarından biri İlahi Liturgiyadır. İbadətlər çox vaxt qədim dini ənənələrə əsaslanan mərasim quruluşu ilə keçirilir. Şamların yandırılması, ikonalar qarşısında dua və xaç işarəsinin çəkilməsi pravoslav dini həyatında geniş yayılmış adətlərdəndir.

Pravoslav xaçı
Pravoslav ənənəsində müxtəlif formalı xaçlardan istifadə olunur. Bəzi pravoslav kilsələrində adi dörduclu xaç geniş yayılsa da, xüsusilə Şərqi Slavyan ənənəsində əlavə üfüqi xətləri olan pravoslav xaçına da rast gəlinir. Xaç xristian inancında İsa Məsihin çarmıxa çəkilməsini və xilas anlayışını simvolizə edir.

Pravoslav Miladı
Pravoslav kilsələrinin Milad bayramını qeyd etdiyi tarix istifadə etdikləri kilsə təqvimindən asılıdır. Bəzi pravoslav kilsələri Miladı 25 dekabrda, Yuli təqviminə əsaslanan bir sıra kilsələr isə müasir mülki təqvimlə 7 yanvarda qeyd edirlər. Milad İsa Məsihin doğumuna həsr olunan əsas xristian bayramlarından biridir.

Pravoslav Pasxası
Pasxa pravoslav xristianlığında ən mühüm dini bayramlardan biridir və İsa Məsihin dirilməsini qeyd edir. Pasxanın tarixi hər il dəyişir və xüsusi kilsə hesablaması əsasında müəyyən edilir. Bayram ərəfəsində xüsusi ibadətlər keçirilir, Pasxa gecəsi isə bir çox pravoslav məbədlərində uzunmüddətli dini mərasimlərlə qeyd olunur.

Pravoslav orucu
Pravoslav dini ənənəsində müxtəlif oruc dövrləri mövcuddur. Böyük Oruc Pasxadan əvvəlki ən mühüm oruc dövrüdür. Bundan başqa Milad orucu və digər dini oruc günləri də var. Oruc yalnız müəyyən qidalardan imtina ilə deyil, dua, mənəvi intizam və dini həyata daha çox diqqət yetirməklə də əlaqələndirilir.

Pravoslav keşişi
Pravoslav kilsəsində keşiş dini ibadətləri və bir sıra müqəddəs mərasimləri həyata keçirən ruhani şəxsdir. Kilsə iyerarxiyasında diakon, keşiş və yepiskop kimi müxtəlif ruhani dərəcələr mövcuddur. Yepiskoplar kilsə idarəçiliyində daha yüksək məsuliyyət daşıyırlar.

Pravoslav monastırları
Monastırlar pravoslav dini həyatında mühüm yer tutur. Burada rahiblər və rahibələr dua, ibadət və dini xidmətə yönəlmiş həyat yaşayırlar. Tarixi pravoslav monastırlarının bir çoxu eyni zamanda dini memarlıq, ikonalar, əlyazmalar və digər mədəni irs nümunələrinin qorunduğu məkanlardır.

Pravoslavlıq və katoliklik arasındakı fərqlər
Pravoslav və Roma Katolik kilsələri ortaq erkən xristian tarixindən gəlir, lakin zamanla dini idarəçilik, teologiya və liturgik ənənələrdə fərqlər formalaşıb. 1054-cü il hadisələri Şərq və Qərb kilsələrinin ayrılmasının simvolik mərhələsi kimi tanınır. Pravoslavlıqda vahid bütün kilsələr üzərində ali hakimiyyətə malik papa institutu yoxdur və yerli pravoslav kilsələri fərqli idarəçilik strukturlarına malikdirlər.

Azərbaycanda pravoslav icması
Azərbaycanda pravoslav xristian icmaları uzun müddətdir fəaliyyət göstərir. Bakıda və ölkənin bəzi digər bölgələrində pravoslav kilsələri mövcuddur. Pravoslav məbədləri ölkənin dini və memarlıq irsinin bir hissəsini təşkil edir və burada dini bayramlar, liturgiyalar və digər ibadətlər keçirilir.

Pravoslavlığın mədəni irsi
Pravoslav xristianlığı əsrlər boyunca memarlıq, ikon rəssamlığı, musiqi, ədəbiyyat və dini sənətin inkişafına təsir göstərib. Kilsələr, monastırlar, freskalar və ikonalar bu mədəni irsin ən tanınmış nümunələrindəndir. Pravoslav dini musiqisində xor ifaçılığı da xüsusi yer tutur.