#probasiya xidməti
Probasiya Xidməti
Probasiya Xidməti Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyinin baş idarə səlahiyyətli müstəqil struktur qurumudur. Xidmətin əsas vəzifəsi cəmiyyətdən təcridetmə ilə əlaqədar olmayan cəzaların icrasını təşkil etmək, probasiya nəzarətini həyata keçirmək və məhkumların yenidən cinayət törətmə riskinin azaldılmasına yönəlmiş nəzarət və sosial-hüquqi tədbirləri həyata keçirməkdir.
Yaranması
Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyinin Probasiya Xidməti 10 fevral 2017-ci ildə Prezidentin penitensiar sahədə fəaliyyətin təkmilləşdirilməsi və cəza siyasətinin humanistləşdirilməsi ilə bağlı sərəncamı əsasında yaradılıb.
Xidmətin yaradılmasının əsas məqsədlərindən biri azadlıqdan məhrumetməyə alternativ cəzaların daha səmərəli icrasını təmin etmək olub. Bu yanaşma məhkumun hər bir halda həbsxanaya göndərilməsi əvəzinə, qanunvericilikdə nəzərdə tutulan hallarda onun cəmiyyət daxilində nəzarət altında saxlanmasına imkan verir.
Probasiya institutunun inkişafı cəza siyasətində daha çevik və fərdiləşdirilmiş yanaşmanın formalaşdırılması ilə əlaqələndirilir.
Probasiya nədir
Probasiya cinayət törətmiş və ya məhkəmə qərarı ilə müəyyən hüquqi məhdudiyyətlər tətbiq edilmiş şəxsin cəmiyyətdən tam təcrid edilmədən nəzarətdə saxlanılması sistemidir.
Bu sistemin məqsədi yalnız məhkumun davranışına nəzarət etmək deyil. Eyni zamanda onun sosial həyata uyğunlaşması, qanunlara əməl etməsi və yenidən hüquq pozuntusuna yol verməsinin qarşısının alınması nəzərdə tutulur.
Probasiya nəzarəti zamanı şəxsin üzərinə məhkəmə tərəfindən müəyyən öhdəliklər və məhdudiyyətlər qoyula bilər və onların yerinə yetirilməsi müvafiq probasiya orqanları tərəfindən izlənilir.
Cəmiyyətdən təcridetmə ilə bağlı olmayan cəzalar
Probasiya Xidməti azadlıqdan məhrumetmə ilə bağlı olmayan bir sıra cəzaların icrasında iştirak edir.
Bunlara cərimə, müəyyən vəzifə tutmaq və ya müəyyən fəaliyyətlə məşğul olmaq hüququndan məhrum etmə, nəqliyyat vasitəsini idarə etmək hüququnun məhdudlaşdırılması və qanunvericilikdə nəzərdə tutulan digər alternativ cəzalar daxil ola bilər.
Belə cəzaların əsas xüsusiyyəti şəxsin cəzaçəkmə müəssisəsində saxlanılmaması, lakin müəyyən hüquqi nəzarət və məhdudiyyətlər altında olmasıdır.
Probasiya nəzarəti
Probasiya nəzarəti məhkumun üzərinə qoyulmuş öhdəliklərin yerinə yetirilib-yetirilmədiyinin izlənilməsini əhatə edir.
Məsələn, məhkəmə müəyyən hallarda şəxsin yaşayış yerini dəyişdirməsi, müəyyən məkanlara getməsi və ya müəyyən fəaliyyətlə məşğul olması ilə bağlı məhdudiyyətlər müəyyən edə bilər.
Probasiya əməkdaşları şəxsin davranışını və müəyyən edilmiş qaydalara əməl etməsini izləyirlər. Qanunvericiliyin tələblərinin pozulması müəyyən hüquqi nəticələrə səbəb ola bilər.
Elektron nəzarət vasitələri
Probasiya sistemində müasir texnologiyalardan da istifadə oluna bilər. Elektron nəzarət vasitələri şəxsin müəyyən edilmiş ərazidə olub-olmamasını və tətbiq olunan məhdudiyyətlərə əməl etməsini izləməyə imkan verir.
Belə texnologiyalar cəmiyyətdən təcridetmədən nəzarətin daha effektiv təşkilinə xidmət edir.
Elektron nəzarət bütün probasiya hallarında avtomatik tətbiq edilmir. Onun tətbiqi konkret hüquqi əsas və məhkəmə qərarından asılıdır.
Sosial adaptasiya
Probasiya yalnız nəzarət mexanizmi kimi nəzərdə tutulmur. Sistem məhkumun cəmiyyətə yenidən uyğunlaşmasına və sosial problemlərinin həllinə dəstək göstərilməsini də əhatə edə bilər.
İşlə təmin olunma, təhsil, peşə hazırlığı, sosial xidmətlərə çıxış və digər məsələlər şəxsin yenidən hüquq pozuntusuna yol verməsinin qarşısını almaqda mühüm rol oynaya bilər.
Bu baxımdan probasiya sistemində sosial reabilitasiya və davranışın dəyişdirilməsi cəzanın icrası qədər mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Probasiya əməkdaşının işi
Probasiya əməkdaşı nəzarətdə olan şəxslərlə işləyən ədliyyə əməkdaşıdır. Onun işi məhkəmə qərarının icrasına nəzarət etmək, şəxsin hüquq və vəzifələrini izah etmək və müəyyən edilmiş məhdudiyyətlərin yerinə yetirilməsini izləməkdən ibarətdir.
Əməkdaş müxtəlif dövlət və sosial qurumlarla da əməkdaşlıq edə bilər.
Bu peşə hüquqi biliklə yanaşı ünsiyyət, risklərin qiymətləndirilməsi və insanlarla işləmək bacarığı tələb edir.
Bakı və regional probasiya qurumları
Probasiya Xidmətinin fəaliyyəti yalnız mərkəzi aparatla məhdudlaşmır. Bakı şəhərində ayrıca probasiya idarəsi, regionlarda isə şəhər və rayon səviyyəsində probasiya və ya icra-probasiya strukturları fəaliyyət göstərir.
Bu sistem probasiya nəzarətinin şəxsin yaşadığı əraziyə yaxın şəkildə təşkil olunmasına imkan verir.
Regional struktur həmçinin məhkəmə qərarlarının icrası və nəzarətdə olan şəxslərlə gündəlik işin aparılmasını təmin edir.
Probasiya və penitensiar xidmət arasındakı fərq
Probasiya Xidməti ilə Penitensiar Xidmət eyni qurum deyil.
Penitensiar xidmət əsasən azadlıqdan məhrum edilmiş şəxslərin saxlanıldığı cəzaçəkmə müəssisələrinin fəaliyyətini təşkil edir. Probasiya isə əsasən cəmiyyətdən təcridetmə ilə əlaqədar olmayan cəzalara və nəzarət tədbirlərinə aiddir.
Başqa sözlə, penitensiar sistemdə şəxs cəzaçəkmə müəssisəsində saxlanılır, probasiya sistemində isə o, müəyyən şərtlərlə cəmiyyət daxilində qala bilər.
2026-cı ildə rəhbərlik
2026-cı ildə Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyinin Probasiya Xidmətinə Vüqar Təvəkkül oğlu Ağayev rəhbərlik edir.
Probasiya Xidməti Ədliyyə Nazirliyinin strukturunda baş idarə səlahiyyətli qurum kimi fəaliyyət göstərir.
Xidmətin fəaliyyəti Azərbaycanın cəza siyasətinin humanistləşdirilməsi, alternativ cəzaların genişləndirilməsi və məhkumların sosial reinteqrasiyasının gücləndirilməsi istiqamətində mühüm rol oynayır.
