Pul

Pul mal və xidmətlərin alınması, borcların ödənilməsi, qiymətlərin ifadə edilməsi və dəyərin saxlanılması üçün istifadə olunan iqtisadi vasitədir. Gündəlik həyatda pul dedikdə əsasən əsginas və sikkələr düşünülsə də, müasir iqtisadiyyatda bank hesablarında saxlanılan və ödənişlərdə istifadə edilən vəsaitlər də pul dövriyyəsinin mühüm hissəsini təşkil edir. Azərbaycan Mərkəzi Bankının izahına görə, pul kütləsinə yalnız nağd pul deyil, banklardakı depozitlər də daxildir.

Pulun əsas funksiyaları

Pulun ən mühüm funksiyalarından biri mübadilə vasitəsi olmasıdır. İnsan müəyyən məhsulu əldə etmək üçün başqa məhsulla birbaşa dəyişmə aparmaq əvəzinə puldan istifadə edir. Bu, alış-verişi və ümumilikdə iqtisadi münasibətləri xeyli asanlaşdırır.

Pul eyni zamanda dəyər ölçüsüdür. Malların, xidmətlərin, əmək haqqının və digər iqtisadi göstəricilərin qiyməti pul vahidi ilə ifadə olunur. Məsələn, məhsulun 20 manat olması onun bazarda pul ilə ifadə edilmiş qiymətini göstərir.

Digər funksiya dəyərin saxlanılmasıdır. İnsan qazandığı pulun hamısını dərhal xərcləməyərək onun müəyyən hissəsini gələcək ehtiyacları üçün saxlaya bilər. Lakin inflyasiya yüksək olduqda pulun alıcılıq qabiliyyəti zamanla azala bilər. Mərkəzi Bank inflyasiyanı qiymətlərin ümumi səviyyəsinin yüksəlməsi ilə müşayiət olunan pulun dəyərsizləşməsi prosesi kimi izah edir.

Nağd və nağdsız pul

Nağd pul fiziki formada istifadə olunan əsginas və sikkələrdir. Mağazada nağd ödəniş edərkən və ya başqa şəxsə əsginas verdikdə pul fiziki olaraq bir şəxsdən digərinə keçir.

Nağdsız ödənişdə isə vəsait bank və ya digər ödəniş infrastrukturu vasitəsilə ötürülür. Bank kartı ilə alış-veriş, hesabdan hesaba köçürmə və digər elektron ödənişlər buna nümunədir. Azərbaycanda banklar hesabların aparılması, pul vəsaitlərinin köçürülməsi, hesablaşma-kassa xidmətləri və ödəniş vasitələrinin buraxılması kimi fəaliyyətləri həyata keçirə bilirlər.

Elektron pul da müasir ödəniş sisteminin bir hissəsidir. Azərbaycanda elektron pulun emissiyası və onunla bağlı ödəniş xidmətləri qanunvericiliklə tənzimlənir və elektron pul təşkilatları bu fəaliyyəti müvafiq lisenziya əsasında həyata keçirirlər.

Azərbaycanın pul vahidi

Azərbaycan Respublikasının pul vahidi manatdır. Bir manat 100 qəpikdən ibarətdir. Pul nişanları kağız və metal pul formasında tədavülə buraxıla bilər. Azərbaycan ərazisində rəsmi ödəniş vasitəsi kimi milli valyutanın istifadəsi qanunvericiliklə müəyyən edilir.

Azərbaycanda pul nişanlarını tədavülə buraxmaq və tədavüldən çıxarmaq Mərkəzi Bankın funksiyalarından biridir. Mərkəzi Bank həmçinin nağd pul dövriyyəsini təşkil edir, dövlətin pul və məzənnə siyasətini həyata keçirir və manatın xarici valyutalara qarşı rəsmi məzənnəsini müəyyən edib elan edir.

Manatın tarixi

Azərbaycan dövlət müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra müstəqil bank sisteminin və milli pul vahidinin hüquqi əsasları formalaşdırılıb. Sonrakı dövrdə manat ölkənin milli valyutası kimi pul dövriyyəsinin əsasını təşkil edib. 7 fevral 2005-ci il tarixli denominasiya haqqında fərmana əsasən isə 1 yanvar 2006-cı ildən yeni manat tədavülə buraxılıb.

Denominasiya pulun nominal ifadəsinin dəyişdirilməsi deməkdir. Bu proses zamanı köhnə 5 000 manat yeni 1 manata bərabər müəyyən edilmişdi. Dəyişiklik pul hesablamalarının sadələşdirilməsinə və yeni nəsil əsginas və sikkələrin dövriyyəyə daxil edilməsinə imkan verdi.

Pulun dəyəri niyə dəyişir?

Pulun nominal dəyəri ilə alıcılıq qabiliyyəti fərqli anlayışlardır. Məsələn, 100 manat nominal olaraq yenə 100 manat olaraq qalır, lakin qiymətlər artdıqda həmin məbləğlə əvvəlkindən daha az məhsul və xidmət almaq mümkün ola bilər. Bu proses inflyasiya ilə əlaqəlidir.

Pulun alıcılıq qabiliyyətinə inflyasiya, iqtisadi aktivlik, tələb və təklif, faiz dərəcələri və digər iqtisadi amillər təsir edə bilər. Mərkəzi Bank qiymət sabitliyini əsas məqsədi kimi müəyyən edir və pul siyasətində faiz dərəcələri, açıq bazar əməliyyatları, məcburi ehtiyatlar və digər alətlərdən istifadə edə bilər.

Beləliklə, pul sadəcə əsginas və sikkə deyil. O, gündəlik alış-verişdən əmək haqqına, yığımdan kreditlərə, bank əməliyyatlarından dövlətin pul siyasətinə qədər iqtisadi münasibətlərin böyük hissəsində istifadə olunan əsas vasitələrdən biridir.