Qab

Qab nədir? Qab insanın gündəlik həyatında ən çox istifadə etdiyi əşyalardan biridir. Yeməyin hazırlanması və süfrəyə verilməsindən tutmuş suyun, ərzağın və müxtəlif məhsulların saxlanmasına qədər çoxsaylı məqsədlər üçün qablardan istifadə olunur. Forma, ölçü və material dəyişsə də, qabın əsas funksiyası müəyyən maddəni özündə saxlamaq, daşımaq və ya istifadəyə təqdim etməkdir. Bu gün “qab” dedikdə ağlımıza boşqab, fincan, kasa, qazan, küp, şüşə və müxtəlif mətbəx əşyaları gələ bilər. Lakin qab anlayışının tarixi müasir məişət mədəniyyətindən xeyli qədimdir. İnsanlar hələ sənaye istehsalının mövcud olmadığı dövrlərdə əllərində olan təbii materiallardan müxtəlif qablar hazırlamağa başlamışdılar. Torpaq, gil, daş, ağac və sonralar metal bu məqsədlə istifadə edilən əsas materiallardan olub. Zaman keçdikcə qabların hazırlanma texnologiyası təkmilləşib, onların funksiyası ilə yanaşı görünüşünə də daha çox əhəmiyyət verilib. Beləliklə, sadə məişət əşyası hesab etdiyimiz qab əslində insanın minilliklər boyu formalaşdırdığı yaşayış və məişət mədəniyyətinin maraqlı nümunələrindən biridir. Qabların tarixi İnsanın qidaya və suya olan ehtiyacı qədim dövrlərdən onların saxlanması üçün uyğun vasitələrin yaradılmasını zəruri edib. İlk qabların hansı formada olması haqqında təsəvvürümüz əsasən arxeoloji tapıntılar əsasında formalaşır. İnsanlar təbiətdə hazır şəkildə mövcud olan materiallardan istifadə etdikdən sonra öz ehtiyaclarına uyğun əşyalar hazırlamağı öyrəniblər. Gilin formaya salınması və bişirildikdən sonra sərtləşməsi isə qab istehsalının inkişafında mühüm mərhələlərdən biri olub. Gil qab hazırlamaq üçün olduqca əlverişli material idi. Ona müxtəlif formalar vermək mümkün olur, bişirildikdən sonra isə daha möhkəm hala gəlirdi. Bu xüsusiyyətlər saxsı qabların geniş yayılmasına şərait yaradıb. İstehsal üsulları inkişaf etdikcə qabların forması da dəyişirdi. Əvvəllər daha sadə quruluşa malik nümunələr hazırlanırdısa, sonrakı dövrlərdə onların üzərində naxışlara, həndəsi elementlərə və müxtəlif təsvirlərə rast gəlinməyə başladı. Bu dəyişiklik qabın yalnız praktik əşya olmadığını göstərir. İnsan gündəlik istifadə etdiyi əşyanı zamanla bəzəməyə, ona öz estetik baxışını və mədəniyyətini əks etdirən xüsusiyyətlər verməyə başlayıb. Qədim qablar nə üçün əhəmiyyətlidir? Qədim qablar arxeoloji tədqiqatlarda mühüm maddi mənbələrdən hesab olunur. Arxeoloqlar qazıntılar zamanı bütöv qablarla yanaşı onların kiçik fraqmentlərini də aşkar edirlər. Bəzən bir saxsı parçası belə müəyyən yaşayış məskəni haqqında qiymətli məlumat əldə etməyə kömək edə bilər. Qabın hazırlandığı material, forma, rəng, üzərindəki naxışlar və hazırlanma texnikası tədqiqatçılara onun aid olduğu dövrü müəyyənləşdirmək üçün əlavə məlumat verir. Qədim qabların öyrənilməsi insanların nə yediyini, məhsulları necə saxladığını, hansı sənətkarlıq ənənələrinə malik olduğunu və başqa ərazilərlə əlaqələrinin olub-olmadığını araşdırmağa da yardım edir. Məsələn, müəyyən ərazidə yerli ənənəyə xas olmayan keramika qabın tapılması başqa bölgələrlə ticarət və mədəni əlaqələrin araşdırılması üçün maraqlı ipucu ola bilər. Buna görə muzeylərdə gördüyümüz qədim qablar sadəcə yaşı yüzlərlə və ya minlərlə il olan əşyalar deyil. Onlar keçmiş insanların həyat tərzini anlamağa imkan verən maddi tarix nümunələridir. Saxsı qablar Saxsı qablar qədim məişət mədəniyyətinin ən tanınmış nümunələrindəndir. Gilin müəyyən formaya salınaraq bişirilməsi nəticəsində hazırlanan bu qablar müxtəlif məqsədlər üçün istifadə olunub. Saxsıdan küp, kasa, bardaq, səhəng və başqa məişət əşyaları hazırlamaq mümkündür. Qabın ölçüsü və quruluşu isə əsasən onun hansı məqsədlə istifadə ediləcəyindən asılı olur. Böyük həcmli saxsı qablar məhsulların saxlanması üçün əlverişli olduğu halda, daha kiçik nümunələr yemək və içkilərin təqdim edilməsində istifadə edilə bilərdi. Saxsı qabları maraqlı edən başqa bir xüsusiyyət onların xarici görünüşüdür. Müxtəlif dövrlərə aid nümunələrdə sadə xətlərdən mürəkkəb ornamentlərə qədər fərqli bəzək üsullarına rast gəlmək mümkündür. Bu səbəbdən qədim saxsı qablar həm məişət tarixini, həm də dekorativ-tətbiqi sənətin inkişafını öyrənmək baxımından əhəmiyyətlidir. Gil qablar necə hazırlanır? Ənənəvi gil qabların hazırlanması səbir və ustalıq tələb edən prosesdir. İlk mərhələdə istifadə üçün uyğun gil seçilir və emala hazırlanır. Materialın tərkibində arzuolunmaz qarışıqların olması hazır məhsulun keyfiyyətinə təsir göstərə bildiyi üçün gil üzərində ilkin hazırlıq aparılır. Sonra usta gilə nəzərdə tutduğu qabın formasını verir. Ənənəvi dulusçuluqda bu prosesdə dulus çarxından istifadə edilməsi geniş yayılıb. Çarxın hərəkəti zamanı usta əlləri ilə gili formalaşdıraraq qabın divarlarını, ağız hissəsini və ümumi quruluşunu yaradır. Forma hazır olduqdan sonra qab müəyyən müddət qurudulur. Daha sonra bişirmə mərhələsi başlayır. Yüksək temperatur materialın xüsusiyyətlərini dəyişdirərək onu daha davamlı hala gətirir. Hazırlanma üsulundan asılı olaraq qabın üzərinə naxış çəkilə, rəng verilə və ya əlavə örtük tətbiq oluna bilər. Əl işi olduğuna görə ənənəvi üsulla hazırlanmış iki qab ilk baxışdan eyni görünsə belə, onların arasında kiçik fərqlər olur. Məhz bu fərqlər əl işi saxsı məmulatlara özünəməxsus xarakter verir. Dulusçuluq və qab mədəniyyəti Gil və saxsı qablardan danışarkən dulusçuluğu ayrıca qeyd etmək lazımdır. Dulusçuluq gildən müxtəlif məişət və dekorativ əşyaların hazırlanmasına əsaslanan qədim sənətkarlıq sahəsidir. Dulusçu yalnız gilə forma verən usta deyil. O, istifadə etdiyi materialın xüsusiyyətlərini, quruma və bişmə prosesini, qabın qalınlığını və formasını düzgün müəyyənləşdirməlidir. Qab həm istifadəyə yararlı, həm də kifayət qədər möhkəm olmalıdır. Buna nail olmaq isə təcrübə tələb edir. Dulusçuluq ənənəsinin nəsildən-nəslə ötürülməsi nəticəsində ayrı-ayrı bölgələrdə özünəməxsus forma və bəzək xüsusiyyətləri meydana gəlib. Buna görə ənənəvi qab bəzən hazırlandığı bölgənin sənətkarlıq üslubunu da əks etdirir. Müasir dövrdə fabrik istehsalı qablar gündəlik həyatda üstünlük təşkil etsə də, əl işi gil və saxsı qablar öz əhəmiyyətini tam itirməyib. Onlardan həm məişətdə, həm dekorasiyada, həm də milli sənət nümunəsi kimi istifadə olunur. Keramika qablar Keramika qablar geniş və müxtəlif məhsul qrupunu əhatə edir. Onların hazırlanmasında istifadə edilən xammal, bişirilmə üsulu və səth işlənməsi hazır məhsulun xüsusiyyətlərinə təsir göstərir. Müasir evlərdə keramika boşqablar, kasalar, fincanlar və digər süfrə əşyaları geniş istifadə olunur. Keramikanın populyarlığının səbəblərindən biri funksionallıqla estetik görünüşü birləşdirməsidir. Keramika qablar sadə və minimal dizaynda olduğu kimi, müxtəlif rənglər, ornamentlər və təsvirlərlə də hazırlana bilər. Buna görə onlar yalnız yeməyin təqdim edilməsi üçün deyil, süfrə dizaynının bir hissəsi kimi də seçilir. Tarixi keramika nümunələri isə fərqli əhəmiyyət daşıyır. Onların üzərindəki naxışlar, istehsal üsulları və formalar müəyyən dövrün sənətkarlıq xüsusiyyətlərinin öyrənilməsinə imkan verir. Şüşə qablar Şüşə qablar gündəlik məişətdə geniş istifadə edilən başqa bir kateqoriyadır. Su və digər içkilər üçün nəzərdə tutulan butulkalar, bankalar, stəkanlar və müxtəlif saxlama qabları buna nümunədir. Şüşənin əsas üstünlüklərindən biri şəffaf olmasıdır. Qabın içərisindəki məhsulu açmadan görmək mümkündür. Bundan başqa, uyğun istifadə və qulluq şəraitində şüşə qab dəfələrlə istifadə oluna bilər. Şüşədən hazırlanan qabların dizayn imkanları da genişdir. Rəngli, şəffaf, naxışlı və müxtəlif formalı nümunələr həm gündəlik istifadə, həm də dekorativ məqsədlər üçün hazırlanır. Tarixi şüşə qablar da muzey kolleksiyalarında xüsusi maraq doğura bilər. Belə nümunələr şüşə istehsalı və emalı texnologiyasının zamanla necə inkişaf etdiyini izləməyə kömək edir. Metal və mis qablar Metalın emalının inkişafı qab istehsalında yeni imkanlar yaradıb. Müxtəlif dövrlərdə mis, dəmir və başqa metallardan məişət əşyalarının hazırlanması geniş yayılıb. Xüsusilə mis qablar ənənəvi sənətkarlıq nümunələri arasında diqqət çəkir. Mis sinilər, qazanlar, dolçalar və başqa əşyalar həm gündəlik ehtiyaclar üçün hazırlanıb, həm də bədii işləmələrlə bəzədilib. Metal üzərində naxışların işlənməsi adi məişət əşyasını dekorativ sənət nümunəsinə çevirə bilir. Ustanın əl işi ilə hazırlanmış ornamentlər qabın estetik dəyərini artırır. Bu gün qədim metal və mis qabların bir hissəsi muzeylərdə, şəxsi kolleksiyalarda və tarixi interyerlərdə qorunur. Onlar keçmişin məişəti ilə yanaşı metal emalı sənətinin səviyyəsini də nümayiş etdirir. Mətbəx qabları və onların növləri Müasir insan üçün qabların ən geniş istifadə sahələrindən biri mətbəxdir. Mətbəx qabları funksiyasına görə müxtəlif qruplara bölünə bilər. Yeməyin hazırlanması üçün qazan, tava və digər bişirmə qablarından istifadə olunur. Hazır yeməyin təqdim edilməsində boşqab, kasa və müxtəlif servis qabları ön plana çıxır. Ərzaqların saxlanması üçün isə qapaqlı şüşə, keramika, metal və digər materiallardan hazırlanmış qablar seçilə bilər. Fincan, stəkan, dolça və oxşar məhsullar içkilərin təqdim edilməsində istifadə olunan qablar sırasındadır. Qab seçərkən yalnız görünüşə deyil, onun hansı məqsəd üçün hazırlandığına, materialına və istifadə qaydalarına da diqqət etmək lazımdır. Məsələn, dekorativ məqsədlə hazırlanmış hər bir qabın qida ilə təmas üçün nəzərdə tutulduğunu düşünmək düzgün deyil. Dekorativ qablar Qab həmişə yalnız praktik funksiya daşımır. Müxtəlif dövrlərdə gözəl işlənmiş qablar evlərin, sarayların və digər məkanların bəzədilməsində istifadə olunub. Bu ənənə müasir interyerdə də davam edir. Böyük keramika vazalar, naxışlı boşqablar, əl işi saxsı qablar və metal məmulatlar dekorativ element kimi istifadə edilə bilər. Dekorativ qabın dəyəri onun materialı ilə yanaşı hazırlanma texnikası, müəllif işi, naxışları və ümumi estetik xüsusiyyətləri ilə müəyyənləşə bilər. Ənənəvi ornamentlərlə bəzədilmiş qablar isə interyerə yalnız estetik görünüş vermir, eyni zamanda müəyyən mədəni üslubu əks etdirir. Qabların üzərindəki naxışlar nə ifadə edir? Qədim və ənənəvi qabları maraqlı edən xüsusiyyətlərdən biri onların üzərindəki bəzəklərdir. Həndəsi fiqurlar, bitki motivləri, heyvan təsvirləri və müxtəlif ornamentlər ayrı-ayrı mədəniyyətlərdə fərqli şəkildə istifadə olunub. Bəzi naxışlar sadəcə dekorativ məqsəd daşıya bilər, digərləri isə müəyyən ənənə və simvolika ilə əlaqələndirilə bilər. Buna görə tarixi qabın üzərindəki təsvir araşdırılarkən onun aid olduğu dövr və mədəni mühit də nəzərə alınır. Naxışların hazırlanma texnikası da fərqli ola bilər. Onlar qabın səthinə həkk edilə, rənglə çəkilə və ya başqa üsullarla işlənə bilər. Məhz forma, material və dekorasiyanın birlikdə öyrənilməsi tarixi qab haqqında daha geniş məlumat əldə etməyə imkan verir. Muzeylərdə qədim qablar Tarix və arxeologiya muzeylərini ziyarət edərkən müxtəlif dövrlərə aid qab nümunələrinə tez-tez rast gəlmək mümkündür. Bunun əsas səbəblərindən biri keramika və saxsı məmulatların arxeoloji materiallar arasında geniş yer tutmasıdır. Muzey ekspozisiyasında bütöv saxlanılmış qab xüsusilə diqqət çəkə bilər. Lakin elmi baxımdan qabın kiçik hissəsi də əhəmiyyətli ola bilər. Mütəxəssislər fraqmentin materialını, qalınlığını, rəngini, naxışını və digər xüsusiyyətlərini araşdıraraq onun hansı tip qaba aid olduğunu müəyyən etməyə çalışırlar. Muzeydə qədim qaba baxarkən onu yalnız vitrində nümayiş olunan əşya kimi deyil, vaxtilə real insanın gündəlik həyatının bir hissəsi kimi təsəvvür etmək maraqlıdır. O qabda su saxlanıla, yemək hazırlana və ya məhsul daşına bilərdi. Bu baxış sadə eksponatı keçmişlə insan arasında canlı əlaqəyə çevirir. Azərbaycan mədəniyyətində qabların yeri Azərbaycanın zəngin sənətkarlıq ənənələrində müxtəlif məişət əşyalarının hazırlanması mühüm yer tutub. Gil, saxsı, keramika və metal məmulatlar gündəlik ehtiyacları ödəməklə yanaşı yerli sənətkarlığın inkişafını da əks etdirib. Ənənəvi qabların forması onların funksiyasına uyğunlaşdırılırdı. Su saxlamaq, yemək hazırlamaq, məhsul toplamaq və süfrəyə təqdim etmək üçün fərqli quruluşa malik qablar lazım idi. Ustalar isə praktik ehtiyacı bədii zövqlə birləşdirərək sadə məişət əşyalarına özünəməxsus görünüş verirdilər. Bu gün qədim və ənənəvi Azərbaycan qablarına muzey ekspozisiyalarında, sənətkarlıq nümunələri arasında və müxtəlif kolleksiyalarda rast gəlmək mümkündür. Müasir ustaların hazırladığı əl işlərində də tarixi ənənələrin müəyyən izləri yaşamaqda davam edir. Qab – sadə əşyadan tarixi mənbəyə Qab gündəlik həyatda o qədər adi əşyadır ki, çox vaxt onun tarixi haqqında düşünmürük. Halbuki insanların istifadə etdiyi qabların dəyişməsi yaşayış tərzinin, texnologiyanın, sənətkarlığın və estetik zövqün inkişafı ilə sıx bağlıdır. Qədim gil qabdan müasir keramika boşqaba, əl işi mis qabdan gündəlik istifadə etdiyimiz şüşə qaba qədər hər bir nümunə insanın ehtiyaclarına uyğun formalaşıb. Xüsusilə qədim qablar keçmişi araşdırmaq üçün qiymətli maddi mənbədir. Saxsı parçası, keramika nümunəsi və ya bəzəkli metal qab müəyyən dövrün məişəti, sənətkarlığı və mədəni əlaqələri haqqında məlumat verə bilər. Bu baxımdan qab yalnız içərisinə nəsə qoyulan məişət əşyası deyil. O, insanın gündəlik həyatının, yaradıcılığının və minilliklər ərzində dəyişən mədəniyyətinin izlərini özündə qoruyan tarixi yaddaş nümunəsidir.