Qala qapısı

Şəhərin Hərbi və Estetik Sərhədi: Qala Qapısı MemarlığıOrta əsr memarlığında və şəhərsalma mədəniyyətində qala qapısı, sadəcə qala divarlarının daxilinə keçidi təmin edən funksional bir keçid nöqtəsi deyil, şəhərin hərbi müdafiə qüdrətini və bədii-estetik səviyyəsini nümayiş etdirən mərkəzi monumentar elementdir. Qala qapıları daxili məkanda yaşayan əhalinin təhlükəsizliyini qoruyan ən həssas və eyni zamanda ən güclü istehkam həlqəsi hesab olunurdu. Azərbaycanın qədim şəhərləri (Bakı, Gəncə, Şamaxı, Bərdə) zəngin memarlıq plastikasın malik, strateji əhəmiyyətli qala qapıları ilə əhatə olunmuşdur.Müdafiə Mühəndisliyi və Struktur XüsusiyyətləriHücum edən düşmən ordularının əsas hədəfi adətən dar qala qapıları olduğu üçün, memarlar bu zonaların müdafiəsini təmin etmək məqsədilə xüsusi mühəndislik fəndləri tətbiq edirdilər:Cinah Qüllələri (Bürclər): Qala qapılarının hər iki tərəfində mütləq şəkildə yarımdairəvi və ya dördbucaqlı güclü bürc-qüllələr ucaldılırdı. Bu quruluş, qapıya yaxınlaşan düşməni çarpaz atəşə (ox, qatran və s.) tutmağa imkan verirdi.Ağır Konstruksiya və Dəmir Örtük: Qapıların özləri çox qalın, çürüməyə davamlı palıd və ya qoz ağacından hazırlanır, üzəri düşmən baltalarından və alovdan qorunmaq üçün iri dəmir mismarlar və təbəqələrlə q Kaplanırdı.Asma Körpü və Herse (Asma barmaqlıq): Qala divarlarının önündə dərin xəndək qazılır və qapıya keçid yalnız zəncirli asma körpü vasitəsilə təmin olunurdu. Təhlükə anında körpü yuxarı qaldırılır, qapı portalının daxilindəki şaquli relyeflərlə hərəkət edən ağır dəmir barmaqlıq (herse) dərhal aşağı buraxılaraq girişi tamamilə bloklayırdı.Bakı Qalasının Vizit Kartı: Qoşa Qala QapılarıAzərbaycan memarlığında qala qapısı sənətinin ən möhtəşəm və günümüzə qədər tam salamat gəlib çatan nümunəsi Bakı qala divarlarının şimal girişində yerləşən Qoşa Qala Qapılarıdır (Şamaxı qapıları).1.Şamaxı Qapısının İnşası:XII Əsr.Şirvanşahlar tərəfindən Bakı qala divarlarının əsas şimal girişi kimi tək bir qapı (Şamaxı qapısı) inşa edilir. Bu qapı Şərq ölkələrindən və Şamaxı istiqamətindən gələn karvanların şəhərə daxil olduğu əsas magistral xətt idi.2.Zülfiqar xan Qapısının ucaldılması:XVII Əsr.Bakı xanlığı dövründə şəhərin müdafiəsini gücləndirmək üçün çəkilən ikinci (xarici) qala divarlarının üzərində Zülfiqar xanın əmri ilə daha bir oxşar qapı quraşdırılır.3.Qapıların Birləşdirilməsi:XIX Əsrin Sonu (1886).Bakının qubernator və şəhər idarəçiliyi, logistikanı rahatlaşdırmaq məqsədilə xarici qala divarlarının bir hissəsini sökür. Lakin tarixi Zülfiqar xan qapısının tağı sökülməyərək köhnə Şamaxı qapısının yanına köçürülür. Beləliklə, bu gün heyranlıqla baxdığımız və şəhərin rəmzinə çevrilən "Qoşa Qala Qapısı" ansamblı formalaşır.Portal Arxitekturası və HeraldikaQala qapılarının üst hissəsi orta əsrlərdə həm də mühüm bədii və ideoloji informasiya daşıyıcısı idi. Şərq memarlıq məktəbinə uyğun olaraq qapılar uca və dərin relyefli portal (portal-tağ) daxilində yerləşirdi.Heraldik Simvolizm: Bakı Qoşa Qala qapılarının tağ hissəsinin mərkəzində şəhərin qədim gerbi — iki şir fiqurunun arasında yerləşən öküz (buğa) başı relyefi həkk olunub. Şirlər qalanın sarsılmaz müdafiəsini və gücünü, öküz başı isə bolluq, bərəkət və sülhü simvolizə edir. Həmçinin gerbin yanlarında ay və günəş simvolları da qədim astronal inancların memarlıqdakı əksidir.Orta əsr qala qapıları keçmişin mühəndislik dühasını, sənətkarlıq məharətini və şəhər mədəniyyətinin müdafiə fəlsəfəsini dövrümüzə daşıyan unikal daş sənədlərdir.