Qan analizi

Qan analizi insanın sağlamlıq vəziyyətini qiymətləndirmək, müxtəlif xəstəliklərin diaqnostikasına kömək etmək, orqanların fəaliyyətini izləmək və müalicənin nəticələrini nəzarətdə saxlamaq üçün aparılan laborator müayinələrin ümumi adıdır. Qan nümunəsində hüceyrələr, zülallar, fermentlər, hormonlar, elektrolitlər, qlükoza, lipidlər və çoxsaylı digər göstəricilər araşdırıla bilər. Buna görə “qan analizi” tək bir test deyil, müxtəlif məqsədlərlə aparılan geniş laborator müayinələr qrupunu ifadə edir.

Qan analizi nədir?

Qan orqanizmdə baş verən bir çox proses haqqında məlumat daşıyır. Laboratoriyada qan nümunəsinin öyrənilməsi zamanı onun hüceyrə tərkibi və müxtəlif biokimyəvi göstəriciləri müəyyən edilə bilər.

Qan analizləri profilaktik müayinələrin bir hissəsi kimi, müəyyən simptomların səbəbini araşdırmaq, mövcud xəstəliyin gedişini izləmək və ya müalicənin effektivliyini qiymətləndirmək məqsədilə təyin oluna bilər.

Hansı qan analizinin lazım olması pasiyentin şikayətləri, yaşı, tibbi tarixçəsi və həkimin qiymətləndirməsindən asılıdır.

Qanın ümumi analizi

Ən geniş istifadə edilən laborator müayinələrdən biri qanın ümumi analizi – hemoqramdır. Beynəlxalq tibbi terminologiyada bu analiz CBC – Complete Blood Count kimi tanınır.

Hemoqram qandakı əsas hüceyrələrin sayı və xüsusiyyətləri haqqında məlumat verir. Buraya eritrositlər, leykositlər və trombositlər daxildir. Analizdə hemoglobin, hematokrit və eritrosit indeksləri kimi əlavə göstəricilər də qiymətləndirilir.

Qanın ümumi analizi anemiya, infeksiya, immun sistemindəki müəyyən dəyişikliklər və qan hüceyrələri ilə bağlı pozuntuların araşdırılmasında ilkin laborator testlərdən biri ola bilər.

Eritrosit, leykosit və trombositlər

Eritrositlər və ya qırmızı qan hüceyrələri hemoglobin vasitəsilə oksigenin ağciyərlərdən orqanizmin toxumalarına daşınmasında iştirak edir.

Leykositlər ağ qan hüceyrələridir və immun sisteminin mühüm hissəsini təşkil edir. Leykositlərin əsas növləri neytrofillər, limfositlər, monositlər, eozinofillər və bazofillərdir. Leykosit formulu bu hüceyrələrin ayrı-ayrılıqda miqdarını və ya faizini göstərə bilər.

Trombositlər isə qanın laxtalanması və qanaxmanın dayandırılması prosesində iştirak edən hüceyrə elementləridir.

Bu göstəricilərdən hər hansı birinin normadan fərqli olması təkbaşına konkret xəstəliyin diaqnozu demək deyil.

Hemoglobin və hematokrit

Hemoglobin eritrositlərin tərkibində yerləşən və oksigenin daşınmasını təmin edən dəmirlə zəngin zülaldır. Hemoglobin səviyyəsinin qiymətləndirilməsi xüsusilə anemiyanın araşdırılmasında əhəmiyyətlidir.

Hematokrit isə qanın ümumi həcmində eritrositlərin tutduğu payı göstərir.

Qanın ümumi analizində MCV, MCH və MCHC kimi eritrosit indeksləri də göstərilə bilər. MCV eritrositlərin orta ölçüsünü, MCH bir eritrositdəki orta hemoglobin miqdarını, MCHC isə eritrositlərdə hemoglobinin orta konsentrasiyasını ifadə edir.

Bu göstəricilər birlikdə qiymətləndirildikdə müxtəlif anemiya növlərinin araşdırılmasına kömək edə bilər.

Biokimyəvi qan analizi

Biokimyəvi qan analizi qandakı müxtəlif kimyəvi maddələrin və metabolik göstəricilərin ölçülməsini əhatə edir. Konkret test paneli laboratoriyaya və tibbi məqsədə görə dəyişə bilər.

Qlükoza mübadiləsi, qaraciyər və böyrək funksiyası, lipid mübadiləsi, elektrolit balansı və digər proseslərin qiymətləndirilməsi üçün müxtəlif biokimyəvi testlər aparılır.

Məsələn, qlükoza, kreatinin, bilirubin, xolesterin, triqliseridlər və müxtəlif fermentlər ayrıca və ya müəyyən laborator panelin tərkibində yoxlanıla bilər.

Biokimyəvi analizlərin nəticələri digər laborator göstəricilər və klinik məlumatlarla birlikdə qiymətləndirilir.

Qan analizinin digər növləri

Qan vasitəsilə çoxsaylı xüsusi laborator müayinələr aparmaq mümkündür. Bunlara hormonal analizlər, immunoloji testlər, laxtalanma göstəriciləri, vitamin və mineral səviyyələri, infeksiyalarla bağlı testlər və müxtəlif xəstəliklər üçün nəzərdə tutulan spesifik analizlər daxildir.

Lipid paneli xolesterin və triqliseridlər kimi göstəricilərin qiymətləndirilməsində istifadə edilir. Koaqulyasiya testləri qanın laxtalanma sistemini araşdırmağa kömək edir.

TSH və digər hormonal testlər endokrin sistemin müəyyən funksiyalarının qiymətləndirilməsində istifadə oluna bilər.

Bu səbəbdən bütün qan analizlərini eyni məqsədli müayinə kimi qəbul etmək düzgün deyil.

Qan nümunəsi necə götürülür?

Laborator analizlərin böyük hissəsi üçün qan venadan götürülür. Tibb işçisi uyğun venanı müəyyən etdikdən sonra steril iynə vasitəsilə müəyyən miqdarda qanı xüsusi sınaq borusuna toplayır.

Bəzi testlər üçün kapilyar qan nümunəsi də istifadə edilə bilər. Belə halda nümunə adətən barmaqdan götürülür.

Qan götürüldükdən sonra nümunə tələb olunan analizə uyğun laboratoriya avadanlığı ilə araşdırılır. Müasir laboratoriyalarda qan hüceyrələrinin hesablanması və bir çox biokimyəvi göstəricinin müəyyənləşdirilməsi avtomatlaşdırılmış analizatorlarla həyata keçirilir.

Qan analizinə acqarına getmək lazımdırmı?

Bütün qan analizləri üçün ac qalmaq tələb olunmur. Məsələn, yalnız qanın ümumi analizi aparılırsa, adətən xüsusi hazırlıq lazım olmur.

Lakin bəzi biokimyəvi və metabolik testlər üçün müəyyən müddət qida qəbul etməmək tələb edilə bilər. Eyni zamanda dərmanlar, fiziki aktivlik və digər amillər bəzi laborator göstəricilərə təsir göstərə bilər.

Buna görə analizdən əvvəl hazırlıq qaydasını konkret test üçün laboratoriya və ya həkimdən dəqiqləşdirmək daha doğrudur. “Bütün qan analizləri mütləq acqarına verilməlidir” yanaşması düzgün deyil.

Referens interval nədir?

Qan analizinin cavabında nəticələrin yanında adətən laboratoriyanın referens intervalı göstərilir. Bu interval müəyyən sağlam əhali qrupu üzrə əldə edilmiş göstəricilər əsasında formalaşdırılır.

Referens dəyərlər laboratoriyanın istifadə etdiyi metod və avadanlıqdan, həmçinin insanın yaşı, cinsi və digər xüsusiyyətlərindən asılı olaraq fərqlənə bilər.

Nəticənin referens intervaldan bir qədər yüksək və ya aşağı olması avtomatik olaraq xəstəlik diaqnozu qoyulması demək deyil. Susuzlaşma, fiziki aktivlik, bəzi dərmanlar və digər fizioloji amillər də müəyyən göstəricilərə təsir göstərə bilər.

Bu səbəbdən laborator nəticələrin tibbi şərhi yalnız ayrı-ayrı rəqəmlərə deyil, ümumi klinik vəziyyətə əsaslanmalıdır.

Qan analizinin tibbdə əhəmiyyəti

Qan analizləri müasir tibbin ən geniş istifadə olunan diaqnostik vasitələrindəndir. Onlar sağlamlıq vəziyyətinin ilkin qiymətləndirilməsindən xəstəliklərin monitorinqinə qədər müxtəlif məqsədlərə xidmət edir.

Bununla belə, qan analizi əksər hallarda diaqnostikanın yalnız bir hissəsidir. Həkim nəticələri pasiyentin şikayətləri, tibbi tarixçəsi, fiziki müayinə və lazım gəldikdə digər laborator və instrumental müayinələrlə birlikdə qiymətləndirir.

Məhz buna görə eyni laborator göstəricinin dəyişməsi müxtəlif səbəblərlə bağlı ola bilər və qan analizinin nəticəsinə əsasən müstəqil diaqnoz qoymaq düzgün yanaşma hesab edilmir.