Qanadlı raket kompleksi

Qanadlı raket kompleksi atmosfer daxilində uçan, idarə olunan qanadlı raketlərin buraxılması, idarə edilməsi və döyüş istifadəsi üçün nəzərdə tutulmuş silah sistemidir. Kompleksə raketin özü ilə yanaşı, buraxıcı qurğu, hədəfin təyini və atəşin idarə olunması vasitələri, rabitə, nəqliyyat-yükləmə və texniki xidmət avadanlığı daxil ola bilər. Qanadlı raket uçuş zamanı qanadların yaratdığı qaldırıcı qüvvədən istifadə edir və hədəfə doğru mühərrik vasitəsilə hərəkət edir. Bu xüsusiyyətinə görə o, uçuşunun əhəmiyyətli hissəsini atmosferdən kənarda keçirən ballistik raketlərdən prinsipcə fərqlənir. Ədəbiyyatda bu silah ingilis dilində "cruise missile", rus dilində isə "крылатая ракета" adlanır.

Qanadlı raketin quruluşu və hərəkət prinsipi
Qanadlı raket adətən gövdə, qanad, quyruq idarəetmə səthləri, mühərrik, yanacaq sistemi, naviqasiya və idarəetmə aparaturu ilə döyüş hissəsindən ibarətdir. Mühərrik kimi turboreaktiv, turbofan və ya düzaxınlı hava-reaktiv mühərrikdən istifadə oluna bilər. Mühərrikin növü raketin uçuş sürətini, mənzilini və istifadə şəraitini müəyyən edir. Subsonik raketlər uzun mənzil və yanacaq səmərəliliyi ilə, səssükeçən sürətli modellər isə hədəfə qısa müddətdə çatmaq imkanı ilə fərqlənə bilər.

Raketin gövdəsi aerodinamik tələblərə uyğun hazırlanır. Bəzi modellərdə qanadlar buraxılışdan əvvəl gövdəyə yığılmış vəziyyətdə saxlanılır və uçuşa başladıqdan sonra açılır. Bu, raketin buraxıcı qurğuda, gəmi şaxtasında, sualtı qayığın torpeda aparatında və ya təyyarənin asılqısında yerləşdirilməsini asanlaşdırır.

İdarəetmə və naviqasiya sistemləri
Qanadlı raketin uçuş trayektoriyası müxtəlif naviqasiya üsullarının birləşdirilməsi ilə formalaşdırıla bilər. Ətalət naviqasiya sistemi raketin vəziyyətini və hərəkət istiqamətini daxili sensorlar vasitəsilə müəyyən edir. Peyk naviqasiyası, relyefə görə korreksiya və rəqəmsal xəritə ilə müqayisə üsulları isə uçuş dəqiqliyinin artırılmasına xidmət edir. Son mərhələdə hədəfi tutmaq üçün radiolokasiya, infraqırmızı və ya optik başlıqdan istifadə oluna bilər.

Qanadlı raketlərin əsas xüsusiyyətlərindən biri uçuş marşrutunun əvvəlcədən proqramlaşdırılması və relyefə uyğunlaşdırılmasıdır. Bəzi sistemlər aşağı hündürlükdə uçaraq relyef xüsusiyyətlərindən istifadə edə bilir. Müasir modellərdə marşrutun uçuş zamanı dəqiqləşdirilməsi, hədəfin dəyişdirilməsi və ya yenidən təyin edilməsi imkanı da nəzərdə tutula bilər.

Buraxılış platformaları və istifadə sahələri
Qanadlı raket kompleksləri quruda, dənizdə və havada yerləşdirilə bilər. Quru kompleksləri adətən özüyeriyən və ya yedəklənən buraxıcı qurğulara əsaslanır. Dəniz variantlarında raketlər sualtı qayıqlardan, döyüş gəmilərindən və sahil qurğularından buraxıla bilər. Aviasiya variantları isə döyüş təyyarələrinə və bombardmançılara quraşdırılır. Platformanın seçimi raketin çəkisindən, ölçüsündən, buraxılış üsulundan və tapşırığın xarakterindən asılıdır.

Təyinatına görə qanadlı raketlər quruda yerləşən hədəflərə, gəmilərə və ya həm quru, həm dəniz hədəflərinə qarşı istifadə üçün hazırlanır. Gəmiyəqarşı qanadlı raketlər dəniz səthində hərəkət edən hədəflərin məhv edilməsinə, sahil müdafiəsi kompleksləri isə dənizdən gələn təhdidlərə qarşı mübarizəyə yönəlir. Döyüş hissəsi adi partlayıcı yüklü və ya xüsusi təyinatlı ola bilər. Konkret modelin silahlanması istehsalçı ölkənin texniki konsepsiyasına uyğun müəyyən edilir.

Məşhur qanadlı raket sistemləri və onların fərqləri
Dünyada qanadlı raketlərin müxtəlif nəsilləri və ailələri mövcuddur. ABŞ-ın "Tomahawk", Rusiyanın "Kalibr" və X-101, Fransanın "Exocet", Böyük Britaniya və Fransanın birgə "Storm Shadow/SCALP", Hindistan və Rusiyanın birgə "BrahMos" raketləri bu sahənin tanınmış nümunələrindəndir. Bu raketlər mənzil, sürət, buraxılış üsulu, hədəf növü və idarəetmə sistemləri baxımından bir-birindən fərqlənir.

Qanadlı raketləri ballistik raketlərdən ayıran əsas cəhət uçuş xarakteri və idarəetmə imkanlarıdır. Ballistik raket trayektoriyasının böyük hissəsini idarəolunmayan kosmosyaxın və ya atmosferdən kənar mərhələdə keçirir. Qanadlı raket isə atmosferdə aerodinamik qüvvələrlə uçur və trayektoriyasını daha çevik dəyişə bilir. Bu fərq hər iki raket növünün hava hücumundan müdafiə sistemləri qarşısında fərqli taktiki xüsusiyyətlərə malik olmasına səbəb olur.

Hərbi texnika mövzusunda terminin işlədilməsi
"Qanadlı raket kompleksi" anlayışı hərbi texnika, silah sistemləri, hava hücumundan müdafiə və müdafiə sənayesi ilə bağlı materiallarda geniş işlədilir. Terminin konkret istifadəsində raketin özü ilə kompleksin bütövlükdə fərqləndirilməsi vacibdir: raket yalnız sursatdır, kompleks isə buraxıcı qurğular, idarəetmə, rabitə və texniki təminat vasitələrini də əhatə edən ümumi sistemdir. Hərbi sərgilərdə, təlimlərdə və paradlarda nümayiş olunan nümunələr ən çox bu sistemlərin xarici görünüşü, daşıyıcı platforması və buraxılış konstruksiyası ilə tanınır.