Qara üzüm

Qara üzüm nədir? Qara üzüm tünd rəngli gilələri ilə seçilən üzüm növlərinə verilən ümumi addır. Adında “qara” sözü işlədilsə də, üzüm gilələrinin rəngi sortdan və yetişmə dərəcəsindən asılı olaraq tünd bənövşəyi, göyümtül, qırmızıya çalan və ya demək olar ki, qara görünə bilər. Üzüm dünyanın qədimdən becərilən bitkilərindən biridir. İnsanlar əsrlər boyunca üzüm tənəkləri yetişdirib, müxtəlif xüsusiyyətlərə malik sortlar seçib və məhsuldan fərqli məqsədlərlə istifadə ediblər. Qara üzüm də bu böyük üzümçülük mədəniyyətinin bir hissəsidir. Təzə halda süfrəyə verilən qara üzüm ilk növbədə görünüşü və dadı ilə seçilir. Gilələrin ölçüsü, qabığının qalınlığı, şirinliyi, turşuluğu, toxumlu və ya toxumsuz olması konkret sortdan asılı olaraq dəyişə bilər. Bu səbəbdən bütün qara üzümləri eyni xüsusiyyətlərə malik meyvə kimi qəbul etmək düzgün deyil. “Qara üzüm” əslində müxtəlif sortları və istifadə istiqamətlərini əhatə edən geniş anlayışdır. Qara üzümün görünüşü Qara üzümün ən xarakterik xüsusiyyəti gilələrinin tünd rəngidir. Salxım üzərində yerləşən gilələr müxtəlif formalarda ola bilər. Bəzi sortlarda onlar dairəvi, digərlərində isə oval və ya uzunsov formaya malikdir. Gilələrin ölçüsü də eyni deyil. Süfrə üçün yetişdirilən bəzi qara üzüm sortlarında iri və cəlbedici gilələrə üstünlük verilir. Digər sortlarda isə gilələr daha kiçik ola bilər. Yetişmiş qara üzüm salxımına diqqətlə baxdıqda gilələrin səthində açıq rəngli təbii örtük görmək mümkündür. Bu, üzümün xarici görünüşünün təbii xüsusiyyətlərindən biri ola bilər. Salxımın forması və sıxlığı da sortdan asılıdır. Bəzi salxımlarda gilələr bir-birinə çox yaxın yerləşir, digərlərində isə daha seyrək görünür. Məhz bu fərqlər üzüm sortlarının tanınmasında istifadə olunan xüsusiyyətlər arasındadır. Qara üzüm və üzümçülük Üzümçülük üzüm tənəyinin becərilməsi və məhsul əldə edilməsi ilə bağlı qədim kənd təsərrüfatı sahəsidir. Qara üzüm sortları da üzümçülüyün mühüm istiqamətlərindən birini təşkil edir. Üzümün uğurla yetişdirilməsi üçün iqlim, torpaq, günəş işığı, suvarma və qulluq kimi amillər nəzərə alınmalıdır. Eyni üzüm sortu müxtəlif şəraitdə fərqli nəticə göstərə bilər. Üzüm tənəyi çoxillik bitkidir. Düzgün qulluq edilən tənək uzun müddət məhsul verə bilər. Buna görə üzüm bağı yaradılarkən yalnız bir mövsüm deyil, uzunmüddətli inkişaf nəzərə alınır. Tənəklərin hansı məsafədə əkilməsi, hansı istiqamətdə formalaşdırılması və hansı dayaq sistemindən istifadə edilməsi bağın gələcək vəziyyətinə təsir göstərir. Qara üzümün keyfiyyətli məhsul verməsi də bütün bu proseslərin düzgün idarə olunması ilə bağlıdır. Azərbaycanda qara üzüm Azərbaycanın kənd təsərrüfatı və məişət mədəniyyətində üzümçülüyün özünəməxsus yeri var. Müxtəlif bölgələrin iqlim və torpaq xüsusiyyətləri üzüm sortlarının yetişdirilməsi üçün fərqli şərait yaradır. Əsrlər boyunca insanlar yerli şəraitə uyğun üzüm tənəklərini seçib çoxaldaraq üzümçülük ənənəsinin formalaşmasına töhfə veriblər. Ağ, çəhrayı və tünd rəngli üzümlər süfrə məhsulu və müxtəlif emal məqsədləri üçün yetişdirilib. Qara üzüm də Azərbaycan üzümçülüyündə rast gəlinən rəng qruplarından biridir. Yerli bazarlarda mövsüm zamanı müxtəlif formalı, ölçülü və dad xüsusiyyətlərinə malik tünd rəngli üzümləri görmək mümkündür. Üzümün mədəni əhəmiyyəti isə yalnız kənd təsərrüfatı məhsulu olması ilə məhdudlaşmır. Üzüm bağı, tənək və üzüm tağı ənənəvi yaşayış və məişət mədəniyyətində də özünəməxsus yer tutur. Qara üzüm necə yetişdirilir? Qara üzüm yetişdirilməsi tənəyin əkilməsindən başlayaraq il ərzində müxtəlif qulluq işlərini əhatə edir. Tənəyin günəş işığı ala biləcəyi uyğun sahənin seçilməsi vacibdir. Üzümün inkişafı üçün torpaq şəraiti və su təminatı da nəzərə alınmalıdır. Gənc tənək böyüdükcə onun əsas budaqları seçilmiş sistemə uyğun istiqamətləndirilir. Üzüm bağlarında xüsusi dayaq sistemlərindən, həyətyanı sahələrdə isə sadə dayaqlardan və üzüm tağlarından istifadə oluna bilər. Tənəyin nəzarətsiz böyüməsinə imkan verildikdə budaqlar həddindən artıq sıxlaşa bilər. Buna görə üzümçülükdə formalaşdırma və budama mühüm qulluq tədbirlərindəndir. Məqsəd yalnız çoxlu budaq yaratmaq deyil, sağlam tənək və keyfiyyətli məhsul əldə etməkdir. Qara üzüm tənəyi Tənək üzüm bitkisinin əsasını təşkil edir. Onun çoxillik oduncaq hissələri ilə yanaşı hər mövsüm inkişaf edən cavan zoğları olur. Üzüm salxımları da bu inkişaf prosesinin nəticəsində formalaşır. Tənəyin necə formalaşdırılması onun yerləşdiyi ərazidən və yetişdirmə məqsədindən asılı ola bilər. Üzüm bağında əsas məqsəd məhsuldarlıq və qulluq işlərinin rahat aparılmasıdır. Həyətdə yetişdirilən tənək isə məhsulla yanaşı kölgəlik və dekorativ funksiya da daşıya bilər. Bu zaman üzüm tənəyi tağ və ya çardaq üzərinə yönəldilir. İllər keçdikcə tənəyin əsas gövdəsi qalınlaşır, budaqları isə daha geniş sahəyə yayılır. Yaşlı tənəklərin görünüşü də buna görə gənc üzüm bitkisindən xeyli fərqlənir. Qara üzüm və üzüm tağı Qara üzüm həyətyanı sahədə üzüm tağı üzərində də yetişdirilə bilər. Tağın əsas məqsədi tənəyin budaqlarını müəyyən hündürlükdə saxlamaq və onların geniş sahəyə yayılmasına şərait yaratmaqdır. Yayda sıx yarpaqlar tağın altında təbii kölgəlik yaradır. Salxımlar isə yaşıl yarpaqların arasından aşağı doğru sallanaraq həm məhsuldar, həm də estetik görünüş formalaşdırır. Ənənəvi həyətlərdə üzüm tağının altında masa və oturacaq yerləşdirilməsi geniş yayılmış yanaşmalardan biridir. Belə məkan isti günlərdə ailənin istirahət və toplaşma sahəsinə çevrilə bilər. Tünd rəngli üzüm salxımlarının yaşıl yarpaqlar arasında görünməsi tağın dekorativ təsirini də artırır. Beləliklə, qara üzüm tənəyi eyni zamanda məhsul, kölgə və həyət üçün təbii yaşıllıq təmin edə bilər. Qara üzümün budanması Budama üzümçülükdə mühüm qulluq işlərindən biridir. Tənəyin düzgün formalaşdırılması və artıq hissələrin çıxarılması onun gələcək inkişafına təsir edir. Üzüm tənəyi hər il çoxsaylı yeni zoğlar əmələ gətirə bilər. Onların hamısının saxlanılması həmişə məqsədəuyğun deyil. Həddindən artıq sıx tənəkdə yarpaqlar və salxımlar arasında hava dövranı zəifləyə bilər. Günəş işığının bitkinin müxtəlif hissələrinə çatması da çətinləşir. Budama zamanı tənəyin yaşı, forması, yetişdirmə sistemi və üzüm sortunun xüsusiyyətləri nəzərə alınır. Üzüm tağında yetişdirilən qara üzümdə isə məhsuldarlıqla yanaşı tağın ümumi forması da diqqətdə saxlanılır. Qara üzüm nə vaxt yetişir? Üzümün yetişmə vaxtı sort və yetişdirildiyi ərazinin iqlim şəraitindən asılıdır. Buna görə bütün qara üzüm sortlarının eyni vaxtda yetişdiyini söyləmək olmaz. Erkən, orta və daha gec yetişən üzüm sortları mövcuddur. Yetişmə prosesində gilələrin rəngi, dadı və digər xüsusiyyətləri dəyişir. Qara üzüm sortlarında xarakterik tünd rəng tədricən formalaşır. Üzümün vaxtından əvvəl yığılması onun dad keyfiyyətinə təsir edə bilər. Digər tərəfdən, məhsulun həddindən artıq gec saxlanılması da hər sort üçün uyğun deyil. Peşəkar üzümçülükdə məhsulun yığım vaxtı sortun xüsusiyyətləri və nəzərdə tutulan istifadə istiqaməti nəzərə alınaraq müəyyən edilir. Qara üzüm yığımı Üzüm yığımı üzümçülük mövsümünün ən mühüm mərhələlərindən biridir. Aylarla davam edən qulluq işlərinin nəticəsi məhz yetişmiş salxımların toplanması zamanı görünür. Süfrə üçün nəzərdə tutulan qara üzüm yığılarkən salxımların xarici görünüşünün qorunmasına xüsusi diqqət yetirilir. Gilələrin zədələnməsi məhsulun saxlanmasına və təqdimatına mənfi təsir göstərə bilər. Salxım adətən ehtiyatla kəsilir və uyğun qaba yerləşdirilir. Böyük üzüm bağlarında yığım prosesi ciddi şəkildə planlaşdırıla bilər. Məhsulun daşınması, çeşidlənməsi və saxlanması da ümumi prosesin bir hissəsidir. Həyətdəki bir neçə tənəkdə isə üzüm yığımı daha çox ailə məişətinin mövsümi fəaliyyətlərindən biri kimi həyata keçirilir. Qara üzümün mətbəxdə istifadəsi Qara üzümün ən sadə istifadə üsulu onun təzə meyvə kimi yeyilməsidir. Yetişmiş salxımlar yuyularaq süfrəyə təqdim edilir. Bununla yanaşı, üzüm müxtəlif məhsulların hazırlanmasında istifadə oluna bilər. Üzüm şirəsi, bəhməz, sirkə və qurudulmuş üzüm məhsulları buna nümunədir. Üzümün hansı emal üsuluna daha uyğun olması sortun xüsusiyyətlərindən asılıdır. Bəzi sortlar əsasən təzə istehlak üçün yetişdirilir. Belə süfrə üzümlərində gilələrin ölçüsü, dadı və xarici görünüşü mühüm rol oynayır. Digər sortlar isə emal üçün daha münasib xüsusiyyətlərə malik ola bilər. Beləliklə, qara üzümün istifadə sahəsi konkret üzüm sortundan və yetişdirilmə məqsədindən asılı olaraq dəyişir. Qara üzümdən kişmiş Üzümün qədim saxlama üsullarından biri onun qurudulmasıdır. Suyun böyük hissəsi azaldıqda üzüm daha uzun müddət saxlanıla bilən məhsula çevrilir. Qurudulmuş üzüm ümumi şəkildə kişmiş kimi tanınır. Lakin bütün üzüm sortları eyni keyfiyyətdə qurutma məhsulu vermir. Gilənin ölçüsü, qabığı, şəkərliliyi, toxumun olub-olmaması və digər xüsusiyyətlər nəticəyə təsir göstərə bilər. Tünd rəngli üzüm sortlarından hazırlanan qurudulmuş məhsul da öz rəngi və dad xüsusiyyətləri ilə fərqlənə bilər. Kişmiş həm ayrıca qida kimi, həm də müxtəlif yemək və şirniyyatların hazırlanmasında istifadə olunur. Üzüm şirəsi və qara üzüm Yetişmiş üzüm gilələrində təbii şirə çoxdur. Buna görə üzüm müxtəlif içki və qida məhsullarının hazırlanmasında istifadə olunan meyvələrdən biridir. Qara üzüm sıxıldıqda alınan şirənin rəngi istifadə olunan sortdan və emal üsulundan asılı olaraq dəyişə bilər. Üzüm şirəsinin hazırlanması həm ev şəraitində, həm də sənaye üsulu ilə həyata keçirilə bilər. Ənənəvi məişətdə isə üzüm məhsulunun müxtəlif formalarda emalı mövsümi məhsuldan daha uzun müddət istifadə etmək üsullarından biri olub. Üzümün bu xüsusiyyəti onun yalnız təzə meyvə kimi deyil, müxtəlif məhsullar üçün xammal kimi də əhəmiyyətini artırıb. Qara üzüm və ənənəvi məişət Üzüm Azərbaycan məişətində yalnız bağda yetişdirilən meyvə deyil. Tənək həyətin görünüşü və gündəlik həyatın təşkili ilə də əlaqələndirilə bilər. Üzüm tağının altında ailə üzvlərinin toplaşması, yay günlərində burada istirahət etməsi və yetişmiş məhsulun birbaşa həyətdən toplanması ənənəvi yaşayış mühitinin xarakterik görüntülərindən biridir. Köhnə fotoşəkillərdə də həyətlərin üzüm tənəkləri ilə örtüldüyünü görmək mümkündür. Belə görüntülər üzümçülüyün yalnız böyük təsərrüfatlarda deyil, ailə məişətində də yer tutduğunu göstərir. Qara üzüm salxımları isə belə həyət mühitində həm məhsul, həm də təbii dekorativ element rolunu oynayır. Qara üzüm və mədəni irs Üzümçülüyə yalnız kənd təsərrüfatı sahəsi kimi yanaşmaq onun mədəni əhəmiyyətini tam əks etdirmir. Üzümün yetişdirilməsi ilə bağlı biliklər, tənəyin budanması, məhsulun yığılması və emal üsulları nəsillər boyunca formalaşan təcrübənin bir hissəsidir. İnsanlar hansı tənəyin hansı şəraitdə daha yaxşı inkişaf etdiyini, nə vaxt budama aparılacağını və yetişmiş məhsulun necə saxlanacağını uzunmüddətli müşahidə və təcrübə vasitəsilə öyrəniblər. Bu biliklərin bir hissəsi ailə və yerli icmalar daxilində nəsildən-nəslə ötürülüb. Üzüm bağları, qədim bağçılıq alətləri, köhnə fotoşəkillər və üzümçülüklə bağlı məişət əşyaları bu mədəniyyətin maddi izlərini qoruyub saxlaya bilər. Fotoşəkillərdə qara üzüm Qara üzüm fotoqrafiyada da diqqətçəkən mövzudur. Tünd rəngli gilələrlə yaşıl yarpaqlar arasındakı vizual fərq üzüm salxımını asanlıqla seçilən obyektə çevirir. Kənd həyatı və ənənəvi məişətlə bağlı tarixi fotoşəkillərdə üzüm tənəklərinin görünməsi isə əlavə məlumat daşıyır. Fotoşəkildə üzüm tağının quruluşu, salxımların forması, həyətin digər elementləri və insanların həmin məkandan necə istifadə etməsi görünə bilər. Belə görüntü yalnız üzümün fotosu deyil, müəyyən dövrün yaşayış və bağçılıq mədəniyyətini əks etdirən vizual mənbəyə çevrilir. Qara üzümün saxlanması Üzüm yığıldıqdan sonra onun düzgün saxlanması məhsulun keyfiyyətinin mümkün qədər uzun müddət qorunması üçün vacibdir. Zədələnmiş gilələr digər hissələrin də daha tez xarab olmasına səbəb ola bilər. Buna görə salxımların yığım və daşınma zamanı ehtiyatla qorunması əhəmiyyətlidir. Təzə üzümün saxlanma müddəti sortdan, yetişmə səviyyəsindən və saxlama şəraitindən asılıdır. Məhsulun bir hissəsinin qurudulması və ya digər formada emal edilməsi isə üzümün daha uzun müddət istifadə olunmasına imkan verən ənənəvi yanaşmalardandır. Qara üzüm – bağdan süfrəyə uzanan qədim ənənə Qara üzüm rəngi, dadı və müxtəlif istifadə imkanları ilə üzümçülüyün maraqlı məhsullarından biridir. Lakin onun əhəmiyyəti yalnız yetişmiş salxımın süfrəyə qoyulması ilə məhdudlaşmır. Bir üzüm salxımının arxasında tənəyin əkilməsi, illərlə formalaşdırılması, budanması, suvarılması və məhsulun vaxtında yığılması kimi çoxsaylı işlər dayanır. Həyətdə üzüm tağı üzərində yetişən qara üzüm isə bu prosesi ənənəvi məişətlə birləşdirir. Tənək yayda kölgə yaradır, həyətə yaşıllıq verir və mövsüm sonunda məhsul təqdim edir. Üzümün təzə halda istifadəsi ilə yanaşı, ondan müxtəlif məhsulların hazırlanması onun təsərrüfat əhəmiyyətini daha da artırır. Qədim üzümçülük ənənələri, bağlar, üzüm tağları və nəsildən-nəslə ötürülən qulluq üsulları göstərir ki, üzüm insanla uzun tarixə malik bitkilərdən biridir. Qara üzüm də bu ənənənin rəngarəng hissəsidir. İstər böyük üzüm bağında, istərsə də köhnə bir həyətin tağında yetişsin, üzüm salxımı təbiət, insan əməyi və uzun illər ərzində formalaşmış bağçılıq mədəniyyətinin nəticəsini özündə birləşdirir.