Qaval daşı

Qaval daşı Qobustan ərazisində yerləşən və zərbə zamanı özünəməxsus metalabənzər səs çıxaran təbii daşdır. Azərbaycanın ən məşhur təbii musiqi fenomenlərindən biri hesab olunan Qaval daşı Qobustan Dövlət Tarixi-Bədii Qoruğunun diqqətçəkən obyektləri sırasındadır. Daşın səthinə daha kiçik daşla vurulduqda yaranan səslər qaval və digər zərb alətlərinin tembrini xatırlatdığı üçün ona “Qaval daşı” adı verilib.

Qaval daşının yerləşdiyi ərazi və xüsusiyyətləri

Qaval daşı Qobustanın Böyükdaş, Kiçikdaş və Cingirdağ əraziləri ilə tanınan qədim mədəni landşaftının bir hissəsidir. Qobustan Bakıdan təxminən 60 kilometr cənubda yerləşir və minlərlə qayaüstü təsvir, qədim yaşayış məskənləri, mağaralar və arxeoloji izlərlə zəngindir.

Qaval daşı təxminən 2 metr uzunluğunda iri qaya parçası kimi təqdim olunur. Onun əsas xüsusiyyəti səthinə müəyyən nöqtələrdən daşla vurulduqda rezonanslı və aydın səslər çıxarmasıdır. Bu xüsusiyyət daşın daxili quruluşu, forması və yerləşmə şəraiti ilə əlaqələndirilir.

Qaval daşı adi qaya parçasından fərqli olaraq akustik xüsusiyyətləri ilə seçilir. Müxtəlif hissələrinə toxunduqda və ya yüngül zərbə endirdikdə fərqli tonlara yaxın səslər eşidilə bilər.

Təbii musiqi aləti kimi əhəmiyyəti

Qaval daşı bəzən dünyanın qədim litofon nümunələri ilə müqayisə edilir. Litofon səs yaratmaq üçün daşlardan istifadə olunan musiqi alətinin ümumi adıdır. Qaval daşı isə xüsusi hazırlanmış alət deyil, təbii şəkildə formalaşmış və akustik xüsusiyyətlərə malik qaya nümunəsidir.

Onun nə vaxtdan musiqi və ritm yaratmaq üçün istifadə edildiyi dəqiq müəyyən edilməyib. Bununla belə, Qobustan ərazisinin çox qədim yaşayış məskəni olması və burada rəqs, mərasim və gündəlik həyat səhnələrini əks etdirən çoxsaylı petroqliflərin mövcudluğu Qaval daşına xüsusi mədəni maraq yaradıb.

Qobustandakı qayaüstü təsvirlər arasında insan qruplarının kollektiv rəqsini xatırladan səhnələr də var. Buna görə Qaval daşı bəzən qədim insanların ritm və mərasim mədəniyyəti ilə əlaqələndirilir. Lakin bu əlaqə haqqında qəti nəticə çıxarılarkən arxeoloji sübutlarla mədəni şərhləri bir-birindən fərqləndirmək vacibdir.

Qobustan mədəni irsinin bir hissəsi

Qaval daşı Qobustanın yalnız arxeoloji deyil, həm də turistik simvollarından biridir. Qobustan qoruğunda 6 mindən çox qayaüstü təsvir mövcuddur və burada qədim insanların ovçuluq, gündəlik həyat, heyvanlar, qayıqlar və müxtəlif mərasimlərlə bağlı səhnələri əks olunub.

Qobustan qayaüstü incəsənət mədəni landşaftı UNESCO-nun Dünya İrsi Siyahısına daxil edilib. Qaval daşı da bu ərazinin ziyarətçilərdə xüsusi maraq doğuran təbii və mədəni obyektlərindən biridir.

Daşın səsləndirilməsi Qobustana təşkil olunan ekskursiyalarda ən yaddaqalan təcrübələrdən biri hesab olunur. Ziyarətçilər onun qeyri-adi akustik xüsusiyyətlərini birbaşa eşitməklə Qobustanın təbii və tarixi mühitini daha yaxından tanıya bilirlər.

Azərbaycan mədəniyyətində Qaval daşı

Qaval daşı zamanla Azərbaycanın qədim musiqi və mədəni irsi ilə əlaqələndirilən simvollardan birinə çevrilib. Onun adı sənədli filmlərdə, turizm materiallarında, mədəni layihələrdə və Qobustana həsr olunan müxtəlif təqdimatlarda geniş istifadə olunur.

Bu daş həm geoloji quruluşu, həm akustik xüsusiyyəti, həm də yerləşdiyi tarixi mühit baxımından maraq doğurur. Qobustanın petroqlifləri, qədim yaşayış izləri və təbii landşaftı ilə birlikdə Qaval daşı Azərbaycanın qədim tarixini və mədəni müxtəlifliyini nümayiş etdirən ən tanınmış obyektlərdən biri hesab olunur.