Qaya

Qaya təbii geoloji proseslər nəticəsində formalaşmış, Yer səthində və ya onun yaxınlığında üzə çıxan bərk süxur kütləsidir. Qayalar dağların, dərələrin, sahillərin və digər relyef formalarının mühüm hissəsini təşkil edir. Onların görünüşü, rəngi, möhkəmliyi və quruluşu tərkibindəki minerallardan, mənşəyindən və milyonlarla il ərzində məruz qaldığı geoloji proseslərdən asılı olaraq dəyişir.

Qaya nədir?

Gündəlik dildə qaya iri və bərk daş kütləsini ifadə edir. Geologiyada isə “süxur” daha dəqiq elmi termindir və bir və ya bir neçə mineralın, bəzi hallarda isə digər təbii komponentlərin birləşməsindən yaranmış geoloji materialı bildirir.

Qaya səthdə böyük massiv, dik divar, çıxıntı və ya ayrı qaya bloku şəklində görünə bilər. Daş isə adətən qaya və süxur kütləsindən ayrılmış daha kiçik parçalara verilən ümumi addır.

Qayalar necə yaranır?

Qayaların yaranması Yer qabığında və səthində gedən uzunmüddətli geoloji proseslərlə bağlıdır. Maqmanın soyuması, çöküntülərin toplanaraq bərkiməsi, mövcud süxurların yüksək temperatur və təzyiq altında dəyişməsi müxtəlif süxur növlərinin formalaşmasına səbəb olur.

Tektonik hərəkətlər bu süxurları yüksəldə, qatlaya və parçalaya bilər. Sonrakı mərhələdə külək, su, temperatur dəyişiklikləri və digər aşınma prosesləri onların müasir görünüşünün formalaşmasına təsir göstərir.

Qayaların əsas növləri

Geologiyada süxurlar mənşəyinə görə üç əsas qrupa bölünür: maqmatik, çökmə və metamorfik.

Maqmatik süxurlar maqma və ya lavanın soyuyaraq bərkiməsi nəticəsində yaranır. Qranit və bazalt bu qrupa aid tanınmış nümunələrdir.

Çökmə süxurlar müxtəlif materialların toplanması, sıxlaşması və sementləşməsi, həmçinin kimyəvi və bioloji proseslər nəticəsində formalaşa bilər. Qumdaşı və əhəngdaşı çökmə süxurlara nümunədir.

Metamorfik süxurlar isə əvvəlcədən mövcud olmuş süxurların yüksək temperatur, təzyiq və digər geoloji amillərin təsiri altında dəyişməsi nəticəsində yaranır. Mərmər və bəzi şist növləri bu qrupa daxildir.

Qaya və daş arasında fərq

“Qaya” və “daş” gündəlik danışıqda yaxın mənada işlədilsə də, onların ifadə etdiyi ölçü və forma fərqli ola bilər.

Qaya adətən təbii mühitdə yerləşən iri, bütöv və ya massiv süxur formasını ifadə edir. Daş isə qayadan və ya başqa süxur kütləsindən ayrılmış müxtəlif ölçülü parçaya deyilə bilər.

Elmi geologiyada materialın mənşəyindən və ölçüsündən danışarkən daha konkret terminlərdən istifadə edilir.

Qayaların forması niyə dəyişir?

Qayalar yarandığı vəziyyətdə dəyişməz qalmır. Temperaturun dəyişməsi, suyun qaya çatlarına daxil olması, külək, çay və dəniz dalğaları kimi amillər süxurların tədricən aşınmasına səbəb olur.

Eroziya nəticəsində parçalanmış material başqa ərazilərə daşına bilər. Müxtəlif süxurların aşınmaya qarşı davamlılığı eyni olmadığından zaman keçdikcə qayalarda qeyri-adi sütunlar, çıxıntılar, dik divarlar və digər təbii formalar yarana bilər.

Qaya çatlarının genişlənməsi və yamacın dayanıqlığının pozulması bəzi ərazilərdə qaya parçalarının düşməsi və uçqun kimi təbii təhlükələr də yarada bilər.

Qaya və təbii landşaft

Qayalar təbii landşaftın formalaşmasında mühüm rol oynayır. Dağ silsilələri, qayalı yamaclar, kanyonlar, çay dərələri və sahil uçurumlarının görünüşü həmin ərazinin geoloji quruluşu ilə sıx əlaqəlidir.

Qaya səthlərindəki laylar, çatlar və digər strukturlar geoloqlara ərazinin keçmişi haqqında məlumat verə bilər. Buna görə təbii qaya çıxışları Yer qabığının geoloji tarixinin öyrənilməsində mühüm mənbələrdəndir.

Azərbaycanda qayalar və geoloji müxtəliflik

Azərbaycan mürəkkəb geoloji quruluşa malik olduğundan ölkənin müxtəlif bölgələrində fərqli mənşəli süxurlara və qaya formalarına rast gəlinir.

Böyük Qafqaz, Kiçik Qafqaz, Naxçıvan, Qarabağ, Şərqi Zəngəzur, Abşeron və digər ərazilərin geoloji quruluşu bir-birindən fərqlənir. Maqmatik, çökmə və metamorfik süxurların yayılması ölkənin müxtəlif hissələrində fərqli qayalı landşaftların yaranmasına təsir göstərib.

Azərbaycanın geoloji xəritələri və geosaytları ölkə ərazisinin mürəkkəb geoloji inkişaf tarixini öyrənmək üçün mühüm elmi mənbələrdir.

Qaya və qayaüstü təsvirlər

Qayalar yalnız təbiət və geologiya baxımından deyil, insan tarixinin öyrənilməsində də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Qədim insanlar bəzi qaya səthlərinə insan və heyvan fiqurları, ov səhnələri, müxtəlif işarələr və digər təsvirlər həkk ediblər.

Azərbaycanda belə qayaüstü təsvirlərin ən zəngin nümunələri Qobustan və Gəmiqaya kimi ərazilərdə qorunur. Digər bölgələrdə də qayaüstü incəsənət və arxeoloji qaya abidələri qeydə alınıb.

Bu baxımdan qaya bəzi ərazilərdə təbii geoloji obyekt olmaqla yanaşı, qədim insanların fəaliyyətinin izlərini qoruyan tarixi-mədəni daşıyıcı rolunu da oynayır.

Qayaların elmi və mədəni əhəmiyyəti

Qayaların tərkibi və quruluşunun öyrənilməsi geologiyada Yer qabığının formalaşmasını, tektonik prosesləri, keçmiş təbii mühiti və faydalı qazıntıların yaranmasını anlamağa kömək edir.

Bəzi qaya massivləri və geoloji formasiyalar isə qeyri-adi quruluşuna, elmi əhəmiyyətinə və landşaft xüsusiyyətlərinə görə geoloji irs obyekti kimi dəyərləndirilir.

Qədim təsvirlərin, yazıların və digər insan fəaliyyəti izlərinin olduğu qayalar arxeoloji və mədəni irsin də bir hissəsinə çevrilə bilər. Beləliklə, qaya həm Yer tarixinin təbii izlərini, həm də müəyyən hallarda insan tarixinin minilliklər boyu qorunmuş izlərini özündə daşıya bilər.