Qayaaltı mağara

Qayaaltı mağara iri qaya massivlərinin altında və ya qayaların təbii parçalanması nəticəsində yaranmış boşluq və sığınacaq tipli təbii formadır. Belə yerlər tarix boyu insanlar üçün əlverişli yaşayış və müvəqqəti sığınacaq məkanları olub. Qayaaltı sığınacaqlar insanları küləkdən, yağıntıdan, günəşdən və digər təbii təsirlərdən qoruduğuna görə xüsusilə qədim dövrlərdə yaşayış üçün istifadə edilib.

Arxeologiyada qayaaltı mağara və sığınacaqlar mühüm tədqiqat obyektləri hesab olunur. Bu ərazilərdə aşkar edilən daş əmək alətləri, ocaq izləri, heyvan sümükləri, keramika nümunələri, qaya üzərindəki oymalar və digər maddi qalıqlar qədim insanların həyat tərzi haqqında məlumat verir. Azərbaycanda Paleolit, Mezolit, Neolit, Eneolit və Tunc dövrlərinə aid yaşayış izlərinin müəyyən edildiyi çoxsaylı mağara və qayaaltı sığınacaqlar mövcuddur.

Azərbaycanda qayaaltı sığınacaqlar

Azərbaycan ərazisi qədim insan məskənləri və mağara abidələri ilə zəngindir. Azıx, Tağlar, Qazma və Buzeyir kimi mağaralar ölkənin qədim tarixinin öyrənilməsində mühüm əhəmiyyət daşıyır. Qobustan ərazisində də qayaların təbii şəkildə yerləşməsi nəticəsində yaranmış çoxsaylı mağara və qayaaltı sığınacaqlar qeydə alınıb.

Qobustanın Böyükdaş və Kiçikdaş dağlarında iri əhəngdaşı qayalarının zamanla parçalanaraq yamaclara düşməsi müxtəlif ölçülü təbii sığınacaqlar yaradıb. Arxeoloji araşdırmalar bu ərazilərin bir hissəsində qədim insanların məskunlaşdığını göstərir. Qayaaltı yaşayış yerlərinin yaxınlığında qayaüstü təsvirlər, ocaq yerləri, daş alətlər və insan fəaliyyətinin digər izləri aşkar edilib.

Belə sığınacaqlar qədim insanların ətraf mühitə uyğunlaşmasını öyrənmək üçün xüsusilə qiymətlidir. Onların yerləşməsi, quruluşu və yaxınlığında tapılan maddi mədəniyyət nümunələri insanların yaşayış yerlərini necə seçdiyi, hansı təsərrüfat fəaliyyəti ilə məşğul olduğu və təbiətdən necə istifadə etdiyi barədə təsəvvür yaradır.

Qobu qəsəbəsində Tunc dövrünə aid qayaaltı mağara

Abşeron rayonunun Qobu qəsəbəsində, “Daşlı yamac üstü” adlanan ərazidə yerləşən qayaaltı mağara Azərbaycanda bu tip arxeoloji məkanların maraqlı nümunələrindən biridir. Ərazidə iri qaya daşının altında geniş təbii boşluq mövcuddur. Mağaranın qədim dövrdə insanlar tərəfindən sığınacaq və yaşayış yeri kimi istifadə edildiyi ehtimal olunur.

Qayaların üzərində müxtəlif oymalar və işarələrə rast gəlinir. Onların bir hissəsinin Tunc dövrü ilə əlaqəli ola biləcəyi bildirilir. Ərazidə daş üzərində hazırlanmış çalalar və insan fəaliyyətini xatırladan digər izlər də diqqət çəkir. Bu xüsusiyyətlər Qobu qayaaltı mağarasının yalnız yaşayış yeri deyil, müəyyən mərasim və ya sitayiş fəaliyyəti ilə bağlı məkan olub-olmaması barədə də arxeoloji maraq yaradır.

Mağaranın və ətrafındakı izlərin dəqiq tarixləndirilməsi üçün geniş elmi-arxeoloji tədqiqat tələb olunur. Buna görə onun konkret yaşı və bütün oymaların təyinatı barədə ehtimallar təsdiqlənmiş fakt kimi təqdim edilməməlidir. Bununla belə, Qobu ərazisindəki qayaaltı sığınacaq Abşeronun qədim yaşayış tarixini araşdırmaq baxımından diqqətəlayiq məkandır.

Arxeoloji və tarixi əhəmiyyəti

Qayaaltı mağaraların arxeoloji əhəmiyyəti onların minilliklər boyu insan fəaliyyətinin izlərini qoruyub saxlaya bilməsi ilə bağlıdır. Qapalı və yarıqapalı mühit bəzi maddi qalıqların açıq ərazilərlə müqayisədə daha yaxşı mühafizə olunmasına şərait yarada bilər. Buna görə mağara və qayaaltı sığınacaqlarda aparılan qazıntılar qədim insanların yaşayış şəraiti, qidalanması, ovçuluğu və əmək alətləri haqqında mühüm məlumatlar verir.

Azərbaycanın mağara və qayaaltı abidələri ölkənin qədim tarixinin müxtəlif mərhələlərini əks etdirir. Bu məkanların qorunması arxeoloji irsin gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından vacibdir. Qaya üzərindəki işarələr, qədim oymalar və arxeoloji təbəqələr elmi məlumat daşıdığı üçün onların zədələnmədən saxlanılması xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Qayaaltı mağara anlayışı Azərbaycan arxeologiyası, qədim yaşayış məskənləri, Tunc dövrü, Qobustan, Qobu qəsəbəsi və qayaüstü təsvirlər kimi mövzularla sıx bağlıdır.