Qayaüstü rəsm

Qayaüstü rəsm qədim insanların qaya səthlərində yaratdığı təsvirlərin ümumi adlarından biridir. Bu təsvirlər insan və heyvan fiqurlarını, ov və rəqs səhnələrini, qayıqları, müxtəlif işarə və simvolları əks etdirə bilər. Qayaüstü rəsmlər yazının geniş yayılmasından əvvəlki dövrlərin həyat tərzi, təsərrüfatı və dünyagörüşünün öyrənilməsi üçün mühüm arxeoloji mənbələrdir. Azərbaycanda qayaüstü incəsənətin ən zəngin nümunələri Qobustanda qorunur.

Qayaüstü rəsm nədir?

Qayaüstü rəsm təbii qaya səthində insan tərəfindən yaradılmış təsvirə deyilir. Gündəlik dildə bu termin həm qayaya həkk edilmiş, həm də boya ilə çəkilmiş qədim təsvirlər üçün işlədilə bilər.

Elmi terminologiyada isə qayaüstü incəsənətin yaradılma texnikasına görə fərqləndirilməsi daha dəqiqdir. Qayanın səthinin oyulması, çapılması, cızılması və ya sürtülməsi ilə yaradılan təsvirlər petroqlif adlanır. Mineral və digər piqmentlərlə çəkilmiş təsvirlər isə qayaüstü boyakarlıq nümunələridir.

Buna görə hər qayaüstü rəsm petroqlif deyil. Qobustanda məşhur olan qədim təsvirlərin böyük hissəsi qayaya həkk olunmuş petroqliflərdir.

Qayaüstü rəsmlər necə yaradılırdı?

Qədim qaya təsvirlərinin yaradılmasında müxtəlif üsullardan istifadə olunub. Qaya səthi daş və sonrakı dövrlərdə başqa alətlərlə döyülə, çapıla, cızıla, sürtülə və oyula bilərdi.

Qobustanda təsvirlərin yaradılmasında oyma, sürtmə, çapma və cızma üsullarının istifadə edildiyi müəyyənləşdirilib.

Təsvirin görünüşü istifadə olunan üsuldan, qayanın xüsusiyyətlərindən və onun yarandığı dövrdən asılı olaraq dəyişir. Minilliklər ərzində təbii aşınma da qayaüstü rəsmlərin bugünkü vəziyyətinə təsir göstərir.

Qayaüstü rəsmlərdə nə təsvir olunur?

Qayaüstü təsvirlərin mövzuları onları yaradan cəmiyyətlərin həyatı ilə sıx bağlıdır. Müxtəlif arxeoloji ərazilərdə insan, vəhşi heyvan, ov, döyüş, rəqs, qayıq və gündəlik həyatla bağlı səhnələrə rast gəlinir.

Qobustanın qayalarında da insan və heyvan fiqurları, qayıqlar, ov və kollektiv rəqs səhnələri, eləcə də müxtəlif abstrakt işarələr həkk olunub.

Bu təsvirlər yalnız qədim incəsənət nümunələri kimi deyil, insanların hansı heyvanları tanıdıqları, necə ov etdikləri və hansı kollektiv fəaliyyətlərdə iştirak etdikləri barədə məlumat verən arxeoloji material kimi də öyrənilir.

Petroqlif nədir?

Petroqlif qaya səthinə həkk, oyma, çapma və ya cızma yolu ilə yaradılmış təsvir və işarədir.

Termin qayaüstü incəsənətin konkret texniki növünü ifadə edir. Buna görə qaya üzərində boya ilə çəkilmiş təsviri petroqlif adlandırmaq düzgün deyil.

Petroqliflər təkcə şəkil xarakterli olmur. İnsan və heyvan fiqurları ilə yanaşı həndəsi formalar, müxtəlif işarələr və mənası bu gün tam müəyyənləşdirilməyən simvollar da petroqliflər sırasında ola bilər.

Azərbaycanda qayaüstü rəsmlər

Azərbaycan qayaüstü incəsənət nümunələri ilə zəngin ərazilərdən biridir. Bu irsin ən məşhur və geniş tədqiq edilmiş mərkəzi Qobustandır.

Qayaüstü təsvirlərə Gəmiqaya və Kəlbəcər ərazilərində də rast gəlinir. Bu abidələr müxtəlif dövrlərdə Azərbaycan ərazisində yaşamış insanların maddi və mənəvi mədəniyyətinin öyrənilməsi üçün əhəmiyyət daşıyır.

Hər bir qayaüstü təsvir kompleksi ayrıca arxeoloji kontekstdə qiymətləndirilməlidir. Təsvirlərin tarixi, texnikası və mənası müxtəlif ərazilərdə eyni olmaya bilər.

Qobustan qayaüstü rəsmləri

Qobustan Azərbaycanın qayaüstü incəsənəti ilə bağlı ən tanınmış arxeoloji məkanıdır. Burada minlərlə qayaüstü təsvir qeydə alınıb.

Qobustan qayalarında insan, heyvan və qayıq fiqurları, ov, rəqs və digər səhnələr, eləcə də müxtəlif işarələr mövcuddur. Təsvirlər ayrı-ayrı tarixi mərhələlərdə yaradıldığından onların üslubu və mövzuları da dəyişir.

Qobustan yalnız qayaüstü rəsmlərdən ibarət deyil. Ərazidə qədim yaşayış yerləri, mağara və sığınacaqlar, kurqanlar və digər arxeoloji materiallar da aşkar edilib. Buna görə qaya təsvirləri həmin arxeoloji mühitlə birlikdə tədqiq olunur.

Qobustan və UNESCO

Qobustan Qaya Sənəti Mədəni Landşaftı 2007-ci ildə UNESCO-nun Dünya İrs Siyahısına daxil edilib.

UNESCO tərəfindən qorunan Dünya İrs ərazisi qayalı yaylanın üç əsas hissəsini əhatə edir. Burada 6000-dən çox qayaüstü həkk nümunəsi qeydə alınıb və onların yaratdığı mədəni mənzərə uzun tarixi dövr ərzində insanların həyatına dair mühüm məlumatlar verir.

UNESCO Qobustanın qayaüstü təsvirlərini ovçuluq, fauna və qədim həyat tərzini əks etdirən, həmçinin tarixdən əvvəlki dövrlə orta əsrlər arasında mədəni davamlılığı göstərən mühüm irs kimi qiymətləndirir.

Qobustan rəsmlərində insan və heyvanlar

Qobustanda insan fiqurları qayaüstü təsvirlərin mühüm hissəsini təşkil edir. Ovçular, balıqçılar, avarçəkənlər və kollektiv səhnələrdə iştirak edən insanlar müxtəlif kompozisiyalarda göstərilib.

Heyvan təsvirləri arasında müxtəlif dövrlərin faunasını əks etdirən fiqurlara rast gəlinir. Ov səhnələrində insan və heyvan təsvirlərinin birlikdə verilməsi qədim icmaların təsərrüfat fəaliyyəti barədə məlumat əldə etməyə imkan yaradır.

Qobustanın tanınmış təsvirləri arasında kollektiv rəqsi xatırladan çoxfiqurlu səhnələr də var. Bu kompozisiyalar qədim insanların sosial və mənəvi həyatının öyrənilməsində maraqlı mənbələrdir.

Qayıq təsvirləri

Qobustanın qayaüstü incəsənətində qayıq təsvirləri xüsusi yer tutur. Bəzi qayalarda içərisində insan fiqurlarının göstərildiyi uzunsov qayıqlar həkk olunub.

Bu təsvirlər qədim insanların su ilə əlaqəsi və hərəkət vasitələri haqqında araşdırmalarda istifadə olunur.

Norveçli səyyah və tədqiqatçı Tur Heyerdal Qobustana səfərləri zamanı buradakı qayıq təsvirlərinə xüsusi maraq göstərmiş və onları başqa regionlardakı qədim qayıq təsvirləri ilə müqayisə etmişdi. Bununla belə, belə oxşarlıqlardan konkret tarixi əlaqələr barədə qəti nəticə çıxarmaq ehtiyat tələb edir.

Qayaüstü rəsmlər niyə əhəmiyyətlidir?

Qayaüstü rəsmlər qədim insanların həyatını onların özlərinin yaratdığı vizual təsvirlər vasitəsilə öyrənməyə imkan verir.

Arxeoloqlar təsvirlərin özünü onların yerləşdiyi qaya, yaxınlıqdakı yaşayış yerləri, maddi tapıntılar və digər arxeoloji məlumatlarla birlikdə araşdırırlar. Bu yanaşma təsvirlərin hansı dövrə və fəaliyyətə aid olduğunu daha düzgün qiymətləndirməyə kömək edir.

Qayaüstü rəsmlərin mənasının hamısı bu gün dəqiq məlum deyil. Buna görə qədim işarə və səhnələrin dini, ritual və ya simvolik mənası haqqında irəli sürülən fikirlərlə arxeoloji cəhətdən təsdiqlənmiş faktları bir-birindən ayırmaq vacibdir.

Qayaüstü rəsm və müasir rəsm arasındakı fərq

Qayaüstü rəsm ilk növbədə təbii qaya səthi üzərində yaradılmış tarixi və arxeoloji təsvirlərlə əlaqələndirilir. Müasir rəssamlıq isə kətan, kağız, divar və müxtəlif başqa səthlər üzərində fərqli material və texnikalarla yaradıla bilər.

Qədim qaya təsvirinin əsas dəyəri yalnız estetik görünüşündə deyil. Onun yerləşdiyi məkan, digər təsvirlərlə əlaqəsi, yaranma texnikası və arxeoloji konteksti də abidənin ayrılmaz hissəsidir.

Bu səbəbdən qayaüstü rəsmlərin qorunması onların sadəcə fiziki təsvirlərinin deyil, yerləşdiyi tarixi landşaftın da mühafizəsini tələb edir.