Qəbir

Qəbir vəfat etmiş insanın dəfn edilməsi üçün hazırlanmış yerdir. Azərbaycan dilinin izahlı lüğətində “qəbir” ölüləri basdırmaq üçün xüsusi şəkildə qazılan çuxur kimi izah edilir və “məzar”, “gor” sözləri onun yaxın mənalı qarşılıqlarıdır. Qəbirlərin quruluşu, üzərindəki daşlar, yazılar və digər elementlər dövrə, dini ənənələrə və yerli dəfn adətlərinə görə fərqlənir. Tarixi qəbirlər isə arxeologiya, epiqrafika və mədəni irsin öyrənilməsi baxımından mühüm mənbə ola bilər.

Qəbir nədir?

Qəbir insanın ölümündən sonra dəfn olunduğu yeri ifadə edir. Gündəlik Azərbaycan dilində “qəbir” və “məzar” sözləri çox vaxt eyni mənada işlədilir.

Qəbir adətən torpaqda hazırlanmış dəfn yeri olsa da, tarix boyunca müxtəlif cəmiyyətlər fərqli qəbir formalarından istifadə ediblər. Dəfn üsuluna, dövrə və mədəniyyətə görə sadə torpaq qəbirləri, daş qutu qəbirlər, küp qəbirlər, sərdabələr və kurqanaltı qəbir kameraları kimi müxtəlif arxeoloji formalar məlumdur.

Buna görə arxeologiyada “qəbir” anlayışı yalnız müasir qəbiristanlıqlarda gördüyümüz dəfn yerləri ilə məhdudlaşmır.

Qəbir və məzar

“Məzar” sözü Azərbaycan dilində “qəbir” sözünün sinonimlərindən biridir. Hər iki söz vəfat etmiş şəxsin dəfn olunduğu yer haqqında işlədilə bilər.

Bədii və gündəlik nitqdə “məzar” ifadəsinə tez-tez rast gəlinir. “Qəbir” isə həm gündəlik danışıqda, həm dini mətnlərdə, həm də tarixi və arxeoloji terminologiyada geniş istifadə olunur.

“Gor” sözü də qəbir və məzar mənasını verir, lakin müasir ədəbi dildə onun işlənmə xüsusiyyəti fərqlidir.

Qəbir və qəbiristanlıq arasındakı fərq

Qəbir konkret bir dəfn yeridir. Qəbiristanlıq isə çoxsaylı qəbirlərin yerləşdiyi və insanların dəfn edilməsi üçün ayrılmış ərazidir.

Tarixi-arxeoloji ədəbiyyatda qədim və tarixi dəfn sahələri üçün “nekropol” termini də işlədilir. Nekropol müəyyən dövrə və ya bir neçə tarixi mərhələyə aid çoxsaylı dəfn abidələrini əhatə edə bilər.

Bir qəbiristanlıqda müxtəlif dövrlərdə yaradılmış qəbir tiplərinə rast gəlmək mümkündür. Arxeoloji tədqiqatlar belə ərazilərin zamanla necə dəyişdiyini müəyyənləşdirməyə kömək edir.

Qəbir daşı

Qəbir daşı dəfn yerini göstərən və mərhumun xatirəsini yaşadan qəbirüstü elementlərdən biridir. Onun forması və bədii tərtibatı müxtəlif tarixi dövrlərdə fərqli olub.

Azərbaycanın tarixi qəbiristanlıqlarında başdaşı, ayaqdaşı və sinədaşı kimi müxtəlif qəbirüstü daş nümunələrinə rast gəlinir.

Qəbir daşının üzərində mərhumun adı, ölüm tarixi və müxtəlif xatirə mətnləri yerləşdirilə bilər. Tarixi nümunələrdə dini ifadələr, ornamentlər və müxtəlif təsvirlər də mövcuddur.

Belə daşlar bəzən yalnız dəfn yerinin nişanı deyil, daşyonma və dekorativ-tətbiqi sənətin nümunəsi kimi də dəyərləndirilir.

Qəbir kitabələri

Tarixi qəbir daşlarının üzərindəki yazılar epiqrafik mənbələr hesab olunur. Bu yazılar müəyyən şəxslər, tarixlər, titullar, nəsillər və həmin dövrün dil və yazı ənənələri haqqında məlumat verə bilər.

Azərbaycanda orta əsrlərə və sonrakı dövrlərə aid çoxsaylı qəbir daşlarında ərəb qrafikalı kitabələr qorunub saxlanılıb.

Epiqrafik tədqiqat zamanı yalnız mətnin oxunması deyil, yazının üslubu, dili, daşın forması və digər bədii elementlər də araşdırılır.

Bu səbəbdən qədim qəbir daşları tarix və mədəniyyət haqqında məlumat verən mühüm maddi mənbələr sırasındadır.

Tarixi qəbir növləri

Azərbaycan ərazisində aparılan arxeoloji qazıntılar müxtəlif dövrlərə aid fərqli dəfn formalarının mövcud olduğunu göstərir.

Arxeoloji abidələr arasında torpaq qəbirlərlə yanaşı daş qutu, küp və kurqanaltı qəbirlər kimi formalar müəyyən edilib. Bəzi nekropollarda bir neçə qəbir tipinə eyni ərazidə rast gəlinir.

Qəbir formalarının fərqli olması onların hamısının eyni xalq, din və ya tarixi dövrə aid olduğu mənasına gəlmir. Dəfn abidəsinin mənsubiyyəti arxeoloji kontekst, tapıntılar, tarixləndirmə və digər elmi məlumatlar əsasında müəyyənləşdirilir.

Kurqan və qəbir

Kurqan adi qəbir anlayışı ilə tam eyni deyil. Arxeoloji terminologiyada kurqan qəbir və ya dəfn kompleksi üzərində yaradılmış torpaq və ya daş örtüklü təpə tipli abidədir.

Kurqanın daxilində və ya altında qəbir kamerası yerləşə bilər. Arxeoloqlar belə abidələri araşdırarkən kurqan örtüyünün quruluşunu, qəbir kamerasını, insan qalıqlarının vəziyyətini və dəfnlə əlaqəli əşyaları birlikdə öyrənirlər.

Azərbaycan ərazisində, o cümlədən Qarabağ və digər bölgələrdə müxtəlif tarixi mərhələlərə aid kurqanlar tədqiq edilib.

Qəbir, türbə və məqbərə

Qəbir, türbə və məqbərə bir-biri ilə əlaqəli olsa da, eyni anlayışlar deyil.

Qəbir insanın dəfn edildiyi yerdir. Məqbərə qəbir üzərində inşa edilmiş xüsusi memorial tikili ola bilər. “Türbə” sözü də tarixi-memarlıq terminologiyasında adətən müəyyən şəxsin qəbri üzərində tikilmiş memorial bina üçün işlədilir.

Beləliklə, hər qəbrin üzərində türbə və ya məqbərə olmur. Türbə isə daxilində və ya altında qəbir yerləşən ayrıca memarlıq abidəsi ola bilər.

Qəbirlər arxeoloji mənbə kimi

Qədim qəbirlərin elmi tədqiqi keçmiş cəmiyyətlərin dəfn adətlərini, maddi mədəniyyətini və müəyyən hallarda sosial quruluşunu öyrənməyə imkan verir.

Arxeoloqlar qəbrin formasını və istiqamətini, insan qalıqlarının vəziyyətini, qəbir kamerasının quruluşunu və onunla əlaqəli tapıntıları qeydə alırlar.

Müxtəlif qədim dəfnlərdə saxsı qablar, bəzək əşyaları və başqa maddi nümunələr aşkar edilə bilər. Bu tapıntılar yalnız qəbrin özünün deyil, aid olduğu arxeoloji kompleksin kontekstində qiymətləndirilir.

Müasir və tarixi qəbirlər isə eyni zamanda mərhumların xatirəsi və cəmiyyətin mədəni irsi ilə bağlı olduğundan onlara hörmətlə yanaşılması vacibdir.