#qədim samovar
Qədim samovar
Qədim samovar çay hazırlamaq üçün suyun qızdırılmasında istifadə olunan tarixi məişət əşyasıdır. Ənənəvi modellər su tutumu, daxili yanma borusu, kran, qapaq və tutacaqlardan ibarətdir. Samovar həm praktik təyinatı, həm də metal işləmə sənətini əks etdirən görünüşü ilə seçilir.
Gündəlik dildə “qədim samovar” ifadəsi çox vaxt köhnə və ya nəsildən-nəslə keçən nümunələrə aid edilir. Lakin əşyanın dəqiq yaşını yalnız görünüşünə əsasən müəyyənləşdirmək olmaz. İstehsalçı nişanları, konstruksiya xüsusiyyətləri və sənədləşdirilmiş mənşə onun tarixinin araşdırılmasına kömək edir.
Quruluşu və işləmə prinsipi
Ənənəvi yanacaqlı samovarda su gövdənin daxilindəki tutuma doldurulur. Mərkəzdən keçən boruda yandırılan yanacağın istiliyi borunun divarları vasitəsilə suya ötürülür. Yanma hissəsi ilə su bölməsi bir-birindən ayrıdır.
Belə samovarlarda modeldən asılı olaraq ağac kömürü və ya xırda oduncaqdan istifadə edilir. Hava dəlikləri yanmanı təmin edir, yuxarıya birləşdirilən tüstü borusu isə hava çəkimini gücləndirir. Qızmış su gövdənin aşağı hissəsində yerləşən krandan süzülür.
Samovarın üst hissəsinə qoyulan dəmlikdə çay dəmlənir və isti saxlanılır. Ənənəvi təqdimatda dəm stəkana tökülür, üzərinə samovardan isti su əlavə olunur. Beləliklə, çayın tündlüyü fərdi zövqə uyğun tənzimlənə bilir.
Materiallar və bədii tərtibat
Tarixi samovarların hazırlanmasında mis, latun və digər metal materiallardan istifadə olunub. Bəzi nümunələrin səthi nikellənib və ya başqa örtüklə işlənib. Buna görə samovarın rəngi onun əsas metalını həmişə dəqiq göstərmir.
Gövdələr silindrik, yumru, çoxüzlü və müxtəlif dekorativ formalarda hazırlanırdı. Tutacaqların quruluşu, ayaqların forması və kranın tərtibatı nümunələri bir-birindən fərqləndirir. Taxta kimi istiliyi zəif keçirən materiallardan hazırlanmış tutacaq hissələri istifadə rahatlığını artırırdı.
Bəzi samovarların üzərində istehsalçı möhürləri, yazılar və medal təsvirləri olur. Bu işarələr istehsal yeri və emalatxana haqqında məlumat verə bilər. Lakin medal üzərindəki tarix mütləq samovarın istehsal ili deyil; o, istehsalçının aldığı mükafata aid ola bilər.
Azərbaycanın çay mədəniyyətində samovar
Samovar Azərbaycanın çay süfrəsi və qonaqpərvərlik ənənələri ilə bağlı məişət əşyalarındandır. Həyətlərdə, bağlarda və açıq hava məclislərində samovar çayı hazırlamaq ənənəsi bu gün də yaşadılır. Çayın armudu stəkanlarda, şirniyyat və mürəbbə ilə təqdim edilməsi həmin süfrə mədəniyyətini tamamlayır.
Ailələrdə qorunan köhnə samovarlar bəzən bir neçə nəslin xatirəsini daşıyır. Onların dəyəri yalnız metalından və yaşından deyil, ailə tarixindəki yerindən də qaynaqlanır. Muzeylərdə isə belə əşyalar məişət şəraitini, sənətkarlığı və çay içmə ənənələrini təqdim etmək üçün nümayiş etdirilir.
Qorunması və təhlükəsiz istifadəsi
Qədim samovarın səthində zamanla yaranan patina onun tarixi görünüşünün bir hissəsi ola bilər. Güclü cilalama, aşındırıcı vasitələr və uyğun olmayan kimyəvi maddələr səthi, örtüyü və istehsalçı nişanlarını zədələyə bilər. Dəyərli nümunələrin təmizlənməsi və bərpası mütəxəssislə məsləhətləşərək aparılmalıdır.
Köhnə samovarın su qızdırmaq üçün yararlı olduğunu yalnız xarici görünüşünə əsasən demək olmaz. Daxili örtük, lehim birləşmələri, kran və metalın vəziyyəti yoxlanılmalıdır. Naməlum tərkibli lehimlər və korroziya qida ilə təmas zamanı risk yarada bilər.
Yanacaqlı samovar dəm qazı təhlükəsinə görə qapalı məkanda işlədilməməlidir. İstifadə zamanı isti metal səthlərdən, qaynar sudan və yanar materiallardan qorunmaq vacibdir. Tarixi və ya zədələnmiş nümunəni işlətmək əvəzinə dekorativ eksponat kimi saxlamaq daha uyğun ola bilər.
