Qədim silah

Qədim silah keçmiş cəmiyyətlərin döyüş, ovçuluq və müdafiə fəaliyyətində istifadə etdiyi vasitələri əhatə edir. Qılınc, xəncər, nizə, ox ucluğu, döyüş baltası və toppuz bu maddi-mədəniyyət nümunələrinin əsas növlərindəndir. Arxeoloji qazıntılarda aşkarlanan silahlar qədim insanların metalişləmə bacarığını, hərbi təcrübəsini və müxtəlif bölgələr arasında mədəni əlaqələri öyrənmək üçün mühüm mənbədir. Azərbaycanda Tunc, İlk Dəmir və Antik dövrlərə aid abidələrdən müxtəlif silah nümunələri əldə olunub.

Materiallar və tarixi inkişaf

Qədim silahların hazırlanmasında daş, ağac, tunc və dəmir kimi materiallardan istifadə edilib. Azərbaycanın cənub-şərq bölgəsinin İlk Tunc dövrü abidələrində metal silahlarla yanaşı, daş balta və toppuzlara da rast gəlinir. Sonrakı mərhələlərdə silahların formaları və metal hissələrinin quruluşu müxtəlifləşib. Tunc dəstəkli dəmir qılınclar eyni əşyada iki fərqli metalın istifadəsini göstərən arxeoloji nümunələrdəndir. Belə tapıntılar silah istehsalının ayrı-ayrı inkişaf mərhələlərini izləməyə imkan verir.

Qılınc və xəncərlər

Qılınc və xəncərlər yaxın döyüş silahları arasında mühüm yer tutur. Arxeoloji nümunələr tiyələrinin forması, dəstəklərinin quruluşu və başlıqlarının görünüşünə görə fərqlənir. Azərbaycanın cənub-şərq bölgəsində göbələkvari başlıqlı qılınc dəstəkləri, həndəsi naxışlı nümunələr və tunc xəncər hissələri aşkar edilib. Bəzi qılınclarda tunc dəstək qorunsa da, dəmir tiyə güclü korroziyaya uğrayıb. Bu xüsusiyyətlər tapıntının həm ilkin quruluşunu, həm də torpaq altında keçirdiyi dəyişiklikləri araşdırmağa kömək edir.

Nizə və ox ucluqları

Nizə və oxlar qədim silahlanmanın geniş yayılmış növlərindəndir. Onların ağac hissələri ilə müqayisədə daş və metal ucluqları arxeoloji tapıntılar arasında daha çox qorunub. Azərbaycanın Astara rayonu ərazisindəki İlk Tunc dövrü kurqanlarından yarpaqşəkilli tiyəsi olan tunc nizə ucluqları əldə edilib. Yardımlı rayonunun Kürəkçi kəndi yaxınlığındakı Komanı yaylaqlarında tədqiq edilmiş kurqanda da həmin dövrə aid nizə ucluğu aşkarlanıb.

Qalxan və zirehlər

Qədim döyüşçünün təchizatı yalnız hücum silahlarından ibarət olmayıb. Qalxan və zirehli geyimlər bədənin qorunmasına xidmət edən müdafiə vasitələri olub. Azərbaycanda qədim dövrlərə aid belə tapıntıların azlığının səbəblərindən biri onların hazırlanmasında ağac və dəri kimi zamanla çürüyən materiallardan istifadə edilməsidir. Buna görə silahlanma tarixinin araşdırılmasında qorunmuş metal hissələr və digər arxeoloji dəlillər birlikdə nəzərdən keçirilir.

Hakimiyyət rəmzi və mərasim əşyası

Bəzi qədim silahlar döyüş vasitəsi olmaqla yanaşı, hakimiyyət və nüfuz rəmzi kimi də istifadə edilib. Yaxın Şərqin Tunc dövrü hökmdarları silahlarını hakimiyyətlərinin tanındığı şəhərlərin məbədlərində və inzibati mərkəzlərində saxlatdırıblar. Belə nümunələrin üzərində sahibinin adı, titulu və bəzən silahın həsr olunduğu tanrının adı yazılıb. Daş başlıqlı toppuzlar da qədim hakimiyyət rəmzləri sırasında yer alıb.

Arxeoloji və elmi əhəmiyyəti

Qədim silahın dəyəri yalnız onun bütöv qalması və ya bəzəkli görünüşü ilə müəyyənləşmir. Tapıldığı yaşayış yeri, qəbir və ya kurqan, yanaşı aşkarlanan əşyalar və material xüsusiyyətləri onun tarixinin öyrənilməsində əhəmiyyət daşıyır. Silahların müqayisəli tədqiqi yerli istehsal ənənələrini, qonşu bölgələrlə əlaqələri və hərbi mədəniyyətin dəyişməsini araşdırmağa imkan verir. Bu baxımdan hətta qırıq tiyə və ayrıca dəstək də elmi məlumat mənbəyidir.