Qığılcım

Qığılcım elektrik sahəsinin təsiri altında hava və ya başqa qaz mühitində yaranan qısamüddətli elektrik boşalmasıdır. Elektrik qığılcımı zamanı qazın bir hissəsi ionlaşır və elektrik cərəyanının keçə bildiyi dar, işıqlı kanal əmələ gəlir. Bu hadisə işıq parıltısı, yerli temperatur artımı və bəzən çırtıltı səsi ilə müşayiət olunur.

Qığılcımı yalnız yüksək dərəcədə isinmiş və sıxlaşmış hava kimi təsvir etmək tam düzgün deyil. Hadisənin əsasını qazın elektrik keçiriciliyi qazanması və həmin mühitdən cərəyanın keçməsi təşkil edir. Buna görə elektrik qığılcımı havadan başqa qazlarda və qaz qarışıqlarında da yarana bilər.

Elektrik qığılcımı necə yaranır?

Adi şəraitdə hava elektrik cərəyanını zəif keçirir. Lakin elektrik sahəsi kifayət qədər gücləndikdə qazda mövcud olan sərbəst elektronlar sürətlənir. Onlar qaz hissəcikləri ilə toqquşaraq yeni elektronların ayrılmasına səbəb ola bilir. Nəticədə yüklü hissəciklərin sayı sürətlə artır və ionlaşmış keçirici kanal formalaşır.

Bu proses qazın elektrik deşilməsi adlanır. Yaranan kanaldan keçən cərəyan qazı qızdırır, həyəcanlanmış hissəciklərin şüalanması isə görünən işıq yaradır. Kanalın sürətlə qızması və genişlənməsi qığılcımla birlikdə eşidilən səsin yaranmasına səbəb ola bilər.

Boşalmanın baş verməsi yalnız gərginlikdən asılı deyil. Elektrodlar arasındakı məsafə, onların forması, qazın tərkibi və təzyiqi də prosesə təsir göstərir. İti ucların yaxınlığında elektrik sahəsi daha güclü olduğundan boşalma belə yerlərdə daha asan başlaya bilər.

Gündəlik həyatda qığılcım

Qığılcımın tanış nümunələrindən biri statik elektrik boşalmasıdır. İnsan xalça üzərində hərəkət etdikdən və ya müəyyən materiallarla təmasdan sonra elektrik yükü toplaya bilər. Metal əşyaya yaxınlaşdıqda potensiallar fərqi kiçik qığılcımın yaranmasına səbəb ola bilər.

İldırım isə atmosferdə baş verən irimiqyaslı elektrik boşalmasıdır. Buludlarda və ya buludla yer arasında yaranan güclü elektrik sahəsi havanın ionlaşmasına və boşalma kanalının əmələ gəlməsinə şərait yaradır.

Gündəlik dildə “qığılcım” sözü başqa hadisələr üçün də işlədilir. Məsələn, metalın yonulması və ya kəsilməsi zamanı görünən parlaq nöqtələr çox vaxt qızmış metal hissəcikləridir. Onların yaranma mexanizmi elektrik qığılcımından fərqlənir.

Texnikada tətbiqi

Elektrik qığılcımından benzin mühərriklərinin alışdırma şamlarında istifadə olunur. Şamın elektrodları arasında yaranan boşalma silindrdəki yanacaq-hava qarışığını alışdırır. Bəzi qaz alışdırıcıları da eyni prinsip əsasında işləyir.

Sənayedə idarə olunan elektrik boşalmaları metalın elektroeroziya üsulu ilə emalında tətbiq edilir. Bu zaman təkrarlanan boşalmalar materialın səthindən çox kiçik hissələrin ayrılmasını təmin edir və mürəkkəb formalı detalların hazırlanmasına imkan yaradır.

Qığılcım və təhlükəsizlik

Elektrik qığılcımı yanar qaz, buxar və ya toz qarışığını alışdıra bilər. Buna görə belə mühitlərdə statik yüklərin toplanmasının qarşısının alınması, avadanlığın uyğun seçilməsi və elektrik birləşmələrinin saz saxlanılması vacibdir.

Elektrik cihazında gözlənilməyən və davamlı qığılcımlanma zəif kontakt, zədələnmə və ya başqa nasazlıq əlaməti ola bilər. Qığılcımın kiçik görünməsi onun təhlükəsiz olması demək deyil.