Qlobal dəniz fəlakət və əmniyyətli rabitə sistemi

Qlobal dəniz fəlakət və əmniyyətli rabitə sistemi, beynəlxalq terminologiyada GMDSS, dənizdə fövqəladə vəziyyətlər zamanı gəmi ilə sahil stansiyaları, digər gəmilər və xilasetmə xidmətləri arasında etibarlı rabitəni təmin etmək üçün yaradılmış beynəlxalq sistemdir. Sistem Beynəlxalq Dəniz Təşkilatının tələbləri əsasında formalaşdırılıb və dəniz təhlükəsizliyinin əsas elementlərindən biridir. GMDSS qəza siqnallarının ötürülməsi, təhlükəsizlik məlumatlarının alınması və axtarış-xilasetmə əməliyyatlarının koordinasiyası üçün müxtəlif radio və peyk texnologiyalarını birləşdirir.

GMDSS sisteminin əsas məqsədi
Sistemin əsas məqsədi dənizdə qəza baş verdikdə yardım çağırışının mümkün qədər tez və etibarlı şəkildə aidiyyəti mərkəzlərə çatdırılmasıdır. Gəmi qəza siqnalını yaxınlıqdakı gəmilərə, sahil radio stansiyalarına və xilasetmə koordinasiya mərkəzlərinə ötürə bilər. Bu rabitə yalnız fövqəladə hallar üçün deyil, həm də naviqasiya və meteoroloji təhlükəsizlik məlumatlarının yayılması üçün istifadə olunur.

GMDSS-də istifadə olunan rabitə vasitələri
Qlobal dəniz fəlakət və əmniyyətli rabitə sistemində VHF, MF və HF radiostansiyaları, rəqəmsal selektiv çağırış sistemi, peyk rabitəsi və fövqəladə radio mayaklardan istifadə olunur. Bu avadanlıqlar müxtəlif məsafələrdə və fərqli dəniz rayonlarında əlaqə yaratmağa imkan verir. Gəminin hansı avadanlıqla təchiz olunması onun fəaliyyət göstərdiyi dəniz sahəsinə və beynəlxalq tələblərə uyğun müəyyən edilir.

DSC – rəqəmsal selektiv çağırış sistemi
DSC, yəni Digital Selective Calling, GMDSS-in əsas komponentlərindən biridir. Bu sistem vasitəsilə qəza, təcili və təhlükəsizlik çağırışları rəqəmsal formada avtomatik ötürülə bilər. DSC siqnalı gəminin identifikasiya məlumatlarını və bəzi hallarda mövqeyini də ötürməyə imkan verir. Bu xüsusiyyət operatorun uzun radio mesajı vermədən sürətli xəbərdarlıq göndərməsini təmin edir.

EPIRB fövqəladə radio mayakı
EPIRB gəminin ciddi qəza vəziyyətində olduğu barədə peyk vasitəsilə siqnal göndərən fövqəladə radio mayakıdır. Cihaz gəmi batdıqda avtomatik aktivləşə və ya heyət tərəfindən əl ilə işə salına bilər. Siqnal peyk sistemi vasitəsilə axtarış-xilasetmə strukturlarına çatdırılır və qəza yerinin müəyyən edilməsinə kömək edir. EPIRB uzunmüddətli dəniz səfərlərində mühüm xilasetmə vasitələrindən biri hesab olunur.

SART və AIS-SART cihazları
SART və AIS-SART xilasetmə qayıqları və ya qəza yerinin axtarış zamanı müəyyən edilməsinə kömək edən cihazlardır. Radar SART yaxınlıqdakı gəmi radarlarında xüsusi siqnal yaradır, AIS-SART isə avtomatik identifikasiya sistemi üzərindən mövqe məlumatı ötürür. Bu cihazlar xüsusilə gəmi tərk edildikdən sonra xilasetmə vasitələrinin tapılmasını asanlaşdırır.

NAVTEX və təhlükəsizlik məlumatları
NAVTEX dənizçilərə naviqasiya xəbərdarlıqları, meteoroloji məlumatlar və digər dəniz təhlükəsizliyi mesajlarının avtomatik çatdırılması üçün istifadə olunur. Sistem müəyyən tezliklərdə mətn tipli məlumatları qəbul edir və gəmi heyətinə təqdim edir. GMDSS daxilində bu cür məlumatların vaxtında alınması marşrut planlaşdırması və təhlükəli hava şəraitindən yayınmaq üçün vacibdir.

Dəniz rayonları və GMDSS avadanlığı
GMDSS dəniz sahələrini A1, A2, A3 və A4 rayonlarına bölür. Bu bölgü sahil radio əhatəsi, peyk rabitəsi və istifadə olunan texnologiyalara əsaslanır. A1 sahəsi VHF DSC əhatəsində olan zona, A2 MF DSC əhatəsi, A3 isə əsasən peyk rabitəsinin mümkün olduğu okean sahələrini əhatə edir. A4 isə əsas peyk əhatəsindən kənar qütb regionlarına aid ola bilər.

Gəmi heyətinin GMDSS hazırlığı
GMDSS avadanlığından istifadə xüsusi hazırlıq tələb edir. Dənizçilər qəza siqnalının düzgün ötürülməsi, radio prosedurları, avadanlığın yoxlanılması və fövqəladə hallarda rabitənin təşkili üzrə təlim keçirlər. Bu sahədə operator sertifikatları və xüsusi kurslar beynəlxalq dənizçilik standartları ilə əlaqəlidir. Təlimin məqsədi real qəza zamanı vaxt itkisini və rabitə səhvlərini minimuma endirməkdir.

GMDSS-in dəniz təhlükəsizliyində rolu
GMDSS dənizdə fövqəladə rabitəni vahid beynəlxalq sistem altında birləşdirərək axtarış-xilasetmə əməliyyatlarının effektivliyini artırır. Sistem gəmi qəzası, yanğın, toqquşma, sualma və digər təhlükəli hallarda operativ xəbərdarlıq etməyə imkan verir. Bu səbəbdən GMDSS müasir gəmiçilikdə naviqasiya və təhlükəsizlik infrastrukturunun əsas komponentlərindən biri hesab olunur.